Aynur Erdoğan/ Dünya Bülteni

Türkiye'nin Suriye dış politikasında yaşanan gelişmelerle birlikte Osmanlı mirasına atıfla değerlendirmeler yapılmaya başlandı. Ortadoğu Osmanlı'dan nasıl ayrıldı? Ayrılma döneminde ve sonrasında yaşanan gelişmeler göz ardı edilerek Osmanlı mirasıyla politika üretilebilir mi? Kafamızda beliren bu sorularla, gelişmeleri biraz da Suriye tarafından görebilmek için Ortadoğu'nun Osmanlıdan ayrılış sürecini ve sonrasını Fatih Üniversitesi Tarih bölüm başkanı Prof. Dr. Tufan Buzpınar'la konuştuk. Prof. Dr. Tufan Buzpınar Arap milliyetçiliği söyleminin anakronizm olduğunu, Osmanlı döneminde bölgede ayrılıkçılığa sebep olacak bir milliyetçilik anlayışının olmadığını ve Avrupalı devletlerin müdahalesinin bölgedeki dengeyi bozduğunu söyledi.

Aynur Erdoğan- Çalışmalarınız II. Abdülhamit dönemi ve Ortadoğu üzerine yoğunlaşıyor. Kafanızdaki temel sorun nedir?

Tufan Buzpınar- Benim cevaplandırmaya çalıştığım temel soru şu: Osmanlı devleti bölgeden çekilme noktasına nasıl geldi? Asıl kırılma noktası nerede? Diğer bir ifadeyle çok ciddi problemler yaşanan modern Orta Doğu'nun oluşum süreci, doğuşu nasıl gerçekleşti? Bu soruya cevap ararken Napolyon'un Mısır'ı işgaline kadar geriye gitmemiz gerektiğini düşünüyorum. Bernard Lewis'in veya Charles Issawi'nin baktığı gibi Napolyon'un Mısır işgalini Orta Doğu'nun modern döneme geçişi, Orta Doğu insanının gözünün açılması, Batıyı keşfetmesi ve dolayısıyla kendisini geliştirmek için uykudan uyanması şeklinde değerlendirmiyorum. Napolyon'un Mısır'ı işgalini ben de hakikaten tarihi bir dönüm noktası olarak görüyorum. Ama şu anlamda: Avrupa'nın büyük devletlerinin kendi aralarındaki rekabeti kıta dışına taşıyıp bugün Orta Doğu dediğimiz bölgeye yayması ve orada 19. yüzyılda ciddi bir rekabet içine girmesi; bu rekabette öne çıkan Fransa, İngiltere ve Rusya'nın bölgedeki nüfuz mücadelesinin Osmanlı Devleti'nin çok uzun yıllarda oturttuğu dengeleri bozması, Osmanlı Devleti'nin zaaflarının da dengenin bozulmasına mani olamaması, yani Avrupa'nın bölgede giderek daha fazla etkili olarak emperyal çıkarlarına hizmet etmeye çalışması ve sonuçta bugün karşımıza çıkan Osmanlı sonrası problemli bir yapı… Ben bu problemli yapının daha iyi anlaşılabilmesi için Osmanlı son dönemini iyi çalışmak gerektiğini düşünüyorum.

O bölgenin Osmanlıdan kopuş nedeni olarak gösterilen Arap milliyetçiliğinin ittihatçılığa bir tepki olarak ortaya çıktığı söylenir. Arap milliyetçiliğinin kökeninde sizce ne var?

Ben Osmanlı döneminde bir Arap milliyetçiliğinin olduğunu düşünmüyorum. 1870'lerden sonra Osmanlı yönetimini eleştiren veya onu kabul edilemez bulan bazı Arapların varlığını kabul ediyorum. Ama bu Osmanlıyı bölgeden tamamen çıkarmayı hedefleyen ve Arap milliyetçiliği olarak adlandırılabilecek bir harekete dönüşmüş görünmüyor. Biraz önce bahsettiğim dengelerin bozulmasıyla alakalı bir şey bu. Dengeler değişince bir kısım insanların referans noktaları da değişiyor. Mesela oturmuş dengeler şöyleydi: Osmanlı Devleti İslam'ı temel referans almış bir devlet olarak Müslümanların önceliğine dayalı bir sistem kurmuştu. Burada gayrimüslimlerin, yani Hıristiyanların ve Yahudilerin de bir yeri vardı. Böyle bir denge üzerine barış sağlanmıştı ve bu uzun süre devam etmişti. Avrupa'nın bölgede nüfuzu arttıkça bölgede Müslümanların önceliğine dayalı oturmuş denge kaybolmaya başladı. Önce Mehmet Ali Paşa Müslüman Hıristiyan eşitliği ilkesini getirdi. Bunu getirişindeki temel amaç da Osmanlı merkezine karşı Avrupa'nın desteğini almaktı. Bağımsızlık elde ederek o bölgenin yönetimini kalıcı olarak ele geçirmek istiyordu. Bunda da Avrupa'nın desteğini almadan başarılı olamayacağını düşündüğü için bölgeyi Avrupa'nın nüfuzuna açarak onların desteğini sağlamaya çalıştı.


EŞİTLİK POLİTİKALARI KARGAŞA ÇIKARDI

Tanzimat'ın da dış güçlerin desteğini sağlamak için ilan edilmesi gibi…

Evet. Tanzimat da Osmanlılık anlayışı çerçevesinde bunu devam ettirirdi. Dolayısıyla Müslümanlar kendi devletlerinde Hıristiyanlarla ve Yahudilerle eşit statüye indirgenmiş oldular. Yani öncelikli konumda iken eşit konuma getirilince üstünlük konumlarını kaybetmiş oldular. Bu da tepki doğurmaya başladı. Nitekim Mehmet Ali Paşanın 1831–40 yılları arasında Suriye'de uyguladığı politikalar Nablus'ta, Beyrut'ta, Lübnan'da… isyanlara neden olmuştur.

İsyanları Müslümanlar mı çıkarıyor?

Nablus'ta Müslüman Araplar Mehmet Ali Paşa yönetimine karşı isyan ediyorlar. Lübnan'da Dürzîler isyan ediyorlar. Daha sonra da silahsızlandırma, vergilerin artırılması… isyanları körüklüyor. Aynı dönemde Avrupa'nın bölgede giderek nüfuzunu artırması gerginliğin artmasına katkı yapıyor. Tabii olarak Avrupalılar bölgedeki Hıristiyanlarla işbirliği yani "iş" yapıyorlar. Ticaretlerini onlarla geliştiriyorlar. Bu da yadırganacak bir şey değildir. Kendi dinlerinden olan insanlarla iş yapmış oluyorlar. Fransızlar özellikle bölgedeki Katolikleri desteklemeye çalışıyorlar. Böyle olunca ticaret yapan kesim giderek güçleniyor. Yani Hıristiyanlar ekonomik olarak giderek daha kuvvetli hale geliyorlar. Ticaret biraz Kuzeye kayıyor ve Beyrut Limanı üzerinden yapılıyor. Beyrut o kadar hızlı gelişiyor ki 1880'lere gelindiğinde artık bir sancak statüsü yetmeyecek kadar gelişiyor ve Suriye vilayetine bağlı bir sancak olmaktan çıkarılarak müstakil bir vilayete dönüştürülüyor. Bu hızlı gelişmenin lokomotifi aslında Avrupa'yla ticarettir. Bu ticaretin kaymağını da bölgenin Hıristiyanları yiyor.

Müslümanlar açısından?

Dolayısıyla onlar giderek güçlenirken Müslümanlar, konumları yerinde saymış olsa bile, zayıflamış oluyorlar. Bu da büyük gerginliklere yol açıyor. 1860 ve 61'de önce Lübnan'da başlayan sonra Şam'a sıçrayan çatışmalarda çok sayıda Hıristiyanın öldürülmesinin arkasında aslında bu gerilim yatıyor. Bu, bölgenin İslam dönemi tarihinde görülmemiş bir şeydir.


AVRUPALI DEVLETLERİN ETKİSİYLE MEZHEPÇİLİK GELİŞİYOR

Toplumsal yansıması ne oluyor?

Bu insanlar yıllardır birlikte yaşıyorlar. Hiçbirisi o bölgeye yeni gelmedi. Ne Dürzîler ne Marunîler ne Şii Müslümanlar ne Sünni Müslümanlar… Bu kadar uzun süre bölgede birlikte dengeli bir şekilde yaşamış insanlar ne oldu da 19. yüzyılda birbirlerine silah çeker hale geldiler? Amerikalı bir araştırmacının tabiriyle "the culture of sectarianism", yani mezhepçilik kültürü gelişiyor. Hepsi kendi dar anlamda mezhebini öne çıkarıyor ve diğerlerini dışlıyor. "Dışlayıcılık" gelişiyor. Birlikte yaşama anlayışından uzaklaşılıyor. Benim vurgu yaptığım nokta bu. Bunu biraz daha ileri götürdüğünüzde aslında geleneksel olarak söylenegelen Osmanlıdan kopuşu savunanların bazı Hıristiyan Araplar olduğu ve savaş yıllarında da buna bazı Arabistlerin katıldığıdır.

Doğru mu bu tez?

Dar anlamda buna "evet" diyebiliriz. Beyrut merkezli olarak bakıldığında 19. yüzyılda misyoner faaliyetlerini yeni bir gelişme olarak görüyoruz. İngilizler 1820'li yıllardan itibaren bölgede hiç yoktan bir Protestan cemaati oluşturuyor. 1840'lı yıllara gelindiğinde Protestan Piskoposluğunu kuracak seviyeye geliyorlar. Bu dönemde Müslümanları Hıristiyanlaştıramıyorlar. Yeni cemaat diğer Hıristiyan gruplardan devşiriliyor. Katolikler arasında Fransızlar, Ortodoks Hıristiyanlar arasında Ruslar ve biraz Kuzeyde olmak üzere Amerikalılar bölgede misyoner faaliyetlerini artırıyorlar. Bu da orada bir rekabet ve gerginlik oluşturuyor. Avrupa bölge ile sağlıklı bir ilişki kurmak için değil kendi çıkarları doğrultusunda nüfuz sağlamaya çalışıyor. Açılan okullar, kiliseler, hastaneler… bunların hepsi Müslüman cemaati Hıristiyanlaştıramadıkları için diğer Hıristiyanlardan Protestanlaştırma anlamına geliyor. Mesela gerginliğin nereden kaynaklandığını göstermesi bakımından çok enteresan bir örnek vereyim: Yanılmıyorsam 1823 yılında İngiliz Protestan misyonerleri Lübnan'da Malta'da basılmış İncilleri dağıtıyorlar. Lübnanlı Katolik Hıristiyanlar Papalığın onayı olmayan İncil dağıtıldı diye ayaklanıyorlar. Protestan misyonerler canlarını zor kurtarıyor ve dağıtılan İnciller toplatılıyor.

Aynı dinin iki mezhebi arasında da çatışma yaşanıyor?

Evet. Mezhepler arasında tahammülün azaldığı ve karşılıklı saygı ve anlayışın zayıfladığı bir ortama doğru gidiliyor. İşte bu durum çatışmaları doğuruyor.

Temel sebep Avrupa devletlerinin Osmanlı üzerindeki çıkar mücadelesi mi?

Bu sürece daha geniş açıdan baktığınızda Şark meselesiyle irtibatlı görebilirsiniz. Avrupa'nın güçlü devletleri 18. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı Devleti'ne yıkılacak gözüyle bakmaya başlıyorlar. Osmanlı Devleti çok kıymetli topraklar üzerinde hüküm sürüyor. Yıkılırsa bu kadar kıymetli toprakları kim ele geçirecek? Kim ele geçirirse ona avantaj sağlayacak. O halde rakip olan diğer bir güç ele geçirmesin diye herkes ilgisini artırıyor. Yani Ruslar, Fransızlar ve İngilizler herkes birbirini kolluyor. 1798'de Fransa Mısır'ı işgal ettiğinde ilk tepki veren Osmanlılar değil, İngilizler olmuştur. Osmanlılar daha donanmasını göndermeden Fransız donanmasını İngilizler bombalıyorlar.


YAHUDİ GÖÇÜNÜ İNGİLİZLER DESTEKLİYOR

Neden, İngilizler neden rahatsız oluyor?

Çünkü bu işgali birinci derecede kendi çıkarlarına, kendi Hindistan güzergâhları açısından tehdit olarak değerlendiriyorlar. Ardından bölgedeki yapılanmayı gözden geçirdiklerinde İngilizler kendilerini Fransızlara ve Ruslara karşı daha zayıf görüyorlar. Çünkü Fransızların Katoliklerle çok uzun süredir devam eden diyalogu var, ticarette önceliği var. Rusların bölgedeki Ortodokslarla diyalogu var ve bölgedeki Hıristiyanların çoğunluğu Ortodoks. Bu çok önemli bir avantaj. İngilizlerin bölgede doğrudan diyalog kurduğu kimsesi yok. İşte bundan sonra Protestan cemaatini oluşturmaya çalışıyorlar, Yahudilerle yakından ilgilenmeye başlıyorlar. Osmanlı Devleti'yle ta başından beri problemli olan Dürzilerle ilgileniyorlar. Yani yabancı müdahalesi bölgenin dengelerini aslında şu anlamda da değiştiriyor: bölgede zayıf olan dışardan destekle kuvvetli duruma gelmeye çalışıyor. Bir de enteresan bir durum olarak; bölge insanının bakış açıları değişiyor. Yani daha önce otoritenin kaynağı olarak Osmanlı merkezine bakarken şimdi giderek güç kaynağı çoğalıyor. Bir kısmı Ruslara, bir kısmı Fransızlara, bir kısmı İngilizlere bakmaya başlıyor. Osmanlıya bakan önemli bir kitle var. Ve bu süreçte 1870'lerden itibaren bir de Yahudi göçü unsuru eklenmeye başlıyor. Avrupa'nın kıta dışına yaydığı bu nüfuz mücadelesiyle bölge giderek barışı, huzuru arayan bir yer haline geliyor.


AYRILIKÇILIĞI YABANCI OKULLAR KIŞKIRTIYOR

Milliyetçiliğin oluşturulma kanalları neler?

Arap milliyetçiliği veya başka tabirle "erken Arap milliyetçiliği" veya İngilizce tabirle "Arabism"; yani Arap milliyetçiliğinin ön safhası burada nerede duruyor? Aslında burada iki damar var. Bir tanesi seküler yanı kuvvetli, Hıristiyanların etkin olduğu ve yabancı desteğini almış damar.

Mesela şöyle hikayeler okuyoruz: Beyrut'ta Alexandre Dumas'ın "Üç Silahşörler"ini okutan bir Fransızca hocası öğrencilerini Osmanlıya karşı kahramanlık hikayeleriyle öyle motive ediyor ki bu Hıristiyan çocuklar dersten çıktıktan sonra sahillere gidiyorlar ve ne yaparsak Osmanlı hakimiyetine son verebiliriz diye Osmanlı karşıtı planlar, projeler yapıyorlar!

Okullar yoluyla ayrılıkçılığa felsefi ve zihni bir temel de oluşturuyorlar?

Aslında bütün misyoner okulları açık veya örtük Osmanlıya sadakatsizliği işliyorlar. Aynı zamanda bütün misyoner okulları hangi ülkenin desteğindeyseler o ülkenin ulusal çıkarlarına katkı yapmaya çalışıyorlar. Yani Britanyalı Protestanlar İngiltere, Katolikler Fransa ve Ortodokslar da Rusya dış politikası çizgisinde hareket ediyorlar. Ana devletin konumuyla misyonerlerin bağlantısını göstermesi bakımından çok enteresan bir örnek var: 1820'lerde bölgede Protestanlık oluşturulmaya başlanıyor ve 1840'larda ayrı bir cemaat olarak tanınıyor ve katedrallerini kuruyorlar. Protestan olan Almanlar ve İngilizler diyorlar ki; "biz aynı kilise yapısı içerisinde hizmet verelim ve piskoposu da münavebeli seçelim. Yani İngilizlerden seçilen öldüğünde yerine Alman, Almanlardan seçilen öldüğünde de yerine İngiliz seçilsin." Bu durum 1879'e kadar böyle devam ediyor. Bu tarihte Alman Piskopos S. Gobat vefat edince yerine İngiliz tayin edilmesi söz konusu olduğunda Almanlar "biz artık o kuralı kabul etmiyoruz. Biz kendi dini görevlilerimizi tayin edeceğiz. Kendi kilisemizi inşa edeceğiz. Artık İngiliz Protestanlarıyla birlikte hareket etmek istemiyoruz." Diyorlar ve İngilizler uzun bir direnişin ardından 1886'da bu kararı kabul etmek zorunda kalıyorlar.

Ne değişti?

Değişen en önemli şey, Prusya-Almanya'nın 1830'lu yıllara kıyasla çok daha güçlü olması ve bağımsız hareket etme isteği geliştirmiş olması. 1880'lere gelindiğinde birliğini tamamlamış ve Fransa'yı yenmiş bir Almanya var. Artık Avrupa'da kendi gücünü ispat etmiş daha dışarıya açılmaya, dünya politikasına karar vermemiş ama bu anlamda bakıldığında bölgeye 1890'larda II. Wilhelm'in gelişiyle doruk noktasına ulaşacak bir ilgi oluşmuş durumda. İngilizlerden ayrılıyorlar. Sadece dini bir proje olsa misyonerlik, bölgedeki Protestanların bu ayrılığının izahı zor. Fakat iki ülkenin "milli" menfaatleri ve kendi emperyalist politikaları söz konusu olduğu için diğer araçların yanına bir de dini ekliyorlar.


AVRUPALI DEVLETLER MİLLİYETÇİLİĞİ KULLANDI

Bölgede etkin olabilmek için yerel güçleri kullanıyorlar. Dini politikalar bunu gösteriyor. Felsefi temeli oluşturabilmek için de Arap milliyetçiliğini kullandılar diyebilir miyiz?

Yerel güçleri kullanmadan orada nüfuz sahibi olamazlar tabii. Zaten İngilizlerin Napolyon işgalinden sonra kendilerini boşlukta hissetmeleri, Protestanlığı oluşturmaları, Yahudilere ve Dürzilere sahip çıkmaya çalışmalarının arkasındaki mantık da bu. Öncelikle selam verip evlerine gidecekleri, nüfuz tabanı olabilecek birilerini oluşturmaları lazım. Bunun Arap milliyetçiliğine etkisi meselesi çok tartışmalı bir husus.

Ama öyle bir damar oluşuyor…

Şöyle oluyor: Bir kere bölge insanının temel referansları eskisi gibi İstanbul merkezli olmaktan çıkıyor. En azından bir kısmı için saydığımız merkezler devreye giriyor. İkincisi, iletişimin gelişmesiyle birlikte, Avrupa'yla kurulan diyalogla, misyoner okullarında yetişen çocuklarla, Avrupa'da eğitim gören gençlerle birlikte dünyada olduğu gibi bu bölgede de milliyetçilik eğilimi gelişiyor. Bütün imparatorluklar bu tür problemlerle karşı karşıya geliyorlar. Balkanlarda daha güçlü bir milliyetçilik eğilimi var. Yunan, Bulgar ve Sırp milliyetçiliği tecrübesi malum. Balkanlarda gelişen Ortodoks tabanlı milliyetçiliğin Osmanlıya karşı ne kadar güçlendiğini görüyorlar. Orta Doğu'ya etki etmemesi mümkün değil. Avrupa dışındaki en çok Hıristiyan unsur barındıran topraklar Filistin ve Lübnan bölgesindedir. Bunun dışında başka bir etken olarak literatür gelişiyor. Okuma yazma oranları artarken yeni edebiyat eğilimleri gelişiyor. Dergiler, gazeteler… neşrediliyor. Biliyorsunuz, milliyetçilik biraz da okuma yazmayla ilgilidir. Bu da 1870'lerden sonra önemli bir mesafe alıyor. Hatta şöyle enteresan bir gelişmeye dikkat çekilir: Rus Ortodoksları Grek Ortodoksların nüfuzunu kırmak için kiliselerde ayinleri Grekçeden Arapçaya çeviriyorlar. Bu basit bir karar gibi görünüyor ama arkasından Ortodoks Hıristiyanlık üzerine Arapça bir literatür oluşuyor ve yeni Arap edebiyatının gelişmesine de önemli bir katkı sağlıyor. Literatürün, gazeteciliğin, dergiciliğin, edebiyatın gelişmesi de ideolojinin güçlenmesine zemin hazırlıyor. Bir damar buradan ve çoğunluğu Hıristiyan ve Batı bağlantılı devam ediyor. Ama bu hepsine sirayet etmiyor ve Osmanlıya muhalefetin bütününü açıklamaya yetmez.


OSMANLININ TEMSİL ETTİĞİ GELENEKSEL İSLAMA KARŞILAR

Müslümanlara sirayet ediyor mu?

Müslümanlar arasında da bir hareket var. Selefîlik denilen ve İslamın ilk dönemini idealize eden, İslam'ın sonraki dönemlerini problemli gören ve enteresan da bir tarih anlayışına sahip olan bir akım var. Bunların Kahire'de Muhammed Abduh, Suriye asıllı Reşid Rıza gibi çok önemli isimleri var. Hicaz bölgesinde ortaya çıkan Vehhabilikle ortak özellikler de taşıyor ama onun kadar dışlayıcı ve kendinden olmayan Müslümanlara karşı şiddeti savunan bir anlayışa sahip değil. Ama özünde yine püriten bir hareket. Bunlar aslında Osmanlının temsil ettiği İslama karşı da bir duruş sergiliyorlar. Osmanlının temsil ettiği İslam, geleneksel olarak türbesiyle, tarikatıyla, minaresiyle, ezanıyla, mevlidiyle, daha birçok müesseseleriyle oturmuş ve tarihi tecrübeden birçok unsurlar taşıyor. Osmanlının temsil ettiği tarihi tecrübeyle şekillenmiş İslam'ın hurafe dolu olduğu, bu haliyle Müslümanları geri bıraktığı, Müslümanların Batıdan geri kalışlarının aslında bu İslam anlayışıyla doğrudan alakalı olduğu fikri Selefiler tarafından 1890'lardan itibaren giderek yüksek sesle dile getiriliyor.

Arapçılıkla bağları nereden geliyor?

Aslında bu akımın toplumsal tabanı çok güçlü değil. Fakat entelektüel güçleri önemsenecek derecede. Bunlar din ilimleriyle uğraşıyorlar, Arapçayı çok önemsiyorlar. İşte, Arap milliyetçiliğiyle bağı buradan geliyor. Ve şöyle diyorlar; İslamı daha iyi anlamaya en güçlü aday toplum Arap toplumudur. Biz Arapçayı iyi biliyoruz. Dini literatür de Arapçadır. Dolayısıyla Araplar olarak biz İslamı daha iyi anlarız. Bu da din üzerinden bir Arapçılık vurgusu taşıyor. Araplığın, dinle bağlantısı vurgulanıyor, Türklerin İslamla kurduğu ilişkiyi problemli görüyorlar. Osmanlının temsil ettiğini iddia ettikleri hurafeci, kaderci İslam anlayışı terk edilmedikçe asrın biliminin yakalanamayacağını iddia ediyorlar. Progresivizmin, ilerlemeciliğin de etkisi var üzerlerinde.

Bu akım Suriye ve Mısır'da mı etkin sadece?

Sadece Osmanlıya karşı tavır sergileyen İslami yönleri baskın Cemaleddin Kasimi, Reşid Rıza ve Muhammed Abduh gibi Araplarda değil İstanbul'da da böyle düşünenler var. Özellikle Muhammed Abduh'un öğretilerini İstanbul'da yayan önemli isimlerden biri de Mehmet Akif Ersoy'dur. Ama o bölgedeki etkisi açısından baktığımızda vurgu, Arapça üzerinden İslamı daha iyi anlamayadır. Gelişme, terakki-ilerleme çok önemli bir kavram olarak kullanılıyor. Terakkiyi sağlayacak birçok şey meşru görülmeye başlanıyor. Osmanlının, Abdülhamit'in hilafeti sorgulanıyor. Çünkü bu dönemde, özellikle 1877'den itibaren Osmanlı hilafeti çok ciddi bir tartışma konusu haline geliyor.

Hilafet neden tartışılıyor?

Nedeni yine aynı. Türkler Arap değil. Oysa hilafet Kureyş'ten olmalı. Kureyş Arapların en önemli kabilesini oluşturuyor. "El-eimme min kureyş" Hadisi Şerifi var. Bunu önce İngilizler tartışmaya başlıyorlar. Ama buna Muhammed Abduh gibi önemli isimler de katılıyor. Kahire'deki tartışmalarda Blunt'ın tezini Müslümanlar da savunuyor. Biliyorsunuz, Blunt'ın "The Future of Islam" (İslam'ın Geleceği) isimli bir kitabı yayınlandı. 1882 tarihli bu kitaptaki İslamla ilgili bilgilerin çoğunu Kahire'de Müslümanlardan öğrenmiştir. Dolayısıyla Osmanlı hilafeti özellikle Arap olmadığı için tartışmalı konuma geliyor. Hatta "Boğazın Tatarları nasıl halife oluyor!" şeklinde müstehzi ifadeler kullanıyorlar. 1890'larda bu tartışmalar çok canlı. Lehte aleyhte birçok yayın yapılıyor. İsmail Kara'nın tamamı yedi cilt olacak olan ve şimdiye kadar beş cildi yayımlanan Hilafet Risaleleri adlı çalışması bu tartışmaların önemli metinlerini içeriyor.


ARAP MİLLİYETÇİLİĞİ SÖYLEMİ ANAKRONİZMDİR

Açıkça hilafeti ret mi ediyorlar?

Açıktan reddetmeyen Arapların bir kısmı örtük olarak eleştiriyorlar. Mesela Reşid Rıza ve Muhammed Abduh çok açık olarak Osmanlı hilafetini reddetmiyorlar. Ama Osmanlı hilafetini reddeden Kevakibi'nin "Ümmül Kura"sını Kahire'de birlikte hazırlıyorlar. Bu, hilafetin Araplara verilmesi gerektiğini savunan ilk Arapça eserdir. Ana müsveddeyi Kevakibi Halep'te hazırlıyor ama son şeklini birlikte veriyorlar. Kitaptaki Osmanlı hilafeti karşıtlığı fikirlerinin ne kadarı Reşid Rıza'ya ne kadarı Muhammed Abduh'a ait bilemiyoruz ama en azından önemli bir payları olduğunu biliyoruz. Bunlar da muhalefet oluşturuyor ancak buna ne kadar Arap milliyetçiliği diyebiliriz, orası tartışılır. Diğer seküler Hıristiyanların Araplığa vurgusundan farklı olarak Araplık vurgusunun yanı sıra İslami yöne vurgu var.

Bu konu Batıda çok çalışıldı. Osmanlının bölgedeki nüfuzunu kırmak ve Türklerle Arapların kopuşunu hızlandırmak için önce Arap milliyetçiliği dendi. 1960'lara gelindiğinde buna Arap milliyetçiliği denmeyeceği fikri ağırlık kazandı.

Kalleş Araplar arkamızdan vurdu söylemi…

Evet. Özellikle Ernest Down bu düşünceyi revize ederken Albert Haurani bu revizyonu destekledi. Daha sonra 1980'li ve 90'lı yıllarda yapılan yayınlarla ortaya kondu ki buna artık kesinlikle Arap milliyetçiliği denemez. Ama bir muhalefetin olduğu da açık. Bu muhalefeti ifade edebilmek için Arabizm, Arapçılık veya erken Arap milliyetçiliği gibi ara kavramlar kullanılmaya başlandı.


İSLAMCILIK KÜSTÜRÜLEN MÜSLÜMANLAR İÇİN UYGULANMIŞTIR

Peki, sizin tabirinizle bu muhalefete merkezin tepkisi ne oldu? Mesela II. Abdülhamit'in Pan-islamizm politikasını bu duruma yönelik çözüm arayışı olarak değerlendirebilir miyiz?

Bence buna Pan-islamizm değil de İslam veya İslamcılık politikası demek lazım ve bu İslamcılık politikası 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi sonrasında yapılan bir durum değerlendirmesiyle alakalıdır. Abdülhamit tahta çıktıktan hemen sonra olaylar hızlı bir şekilde gelişiyor ve Nisan 1877'de Ruslarla savaş başlıyor. Savaş büyük bir hezimetle sonuçlanıyor. Sonunda Balkanlarda büyük bir toprak kaybı ve aynı zamanda büyük Hıristiyan nüfus kaybı yaşanıyor. 1878'de Abdülhamit şahsi yönetimini başlatıyor, meclisi askıya alıyor ve bir durum değerlendirmesi yaptığında imparatorluğun çoğunluğunun Müslümanlardan oluştuğunu görüyor. Ama bu Müslümanlar Tanzimat politikalarıyla gücendirilmiş. Hıristiyanlarla eşitlik ilkesini kabullenememiş. Tanzimatın ayrılıkçı hareketleri durdurma politikaları iflas etmiş. Bütün bunlar değerlendirildiğinde rakamsal olarak da Osmanlı Devletinde Müslümanlar açık çoğunluğu oluşturuyor ve çok ciddi bir sıkıntıya düşmüş durumdalar. İstanbul'a yüz binlerce Müslüman mülteci gelmiş ve bunların bir kısmı vilayetlere dağıtıyorlar. 1878'de sırf Suriye'nin payına düşen 30 bin civarında mülteci var. Bu, büyük bir hezimetle sonuçlanmış bir savaştan çıkmış Osmanlı Devleti için tek vilayet bazında çok önemli bir rakam.

Latin Amerika'ya da Arap göçü bu dönemde mi yaşanıyor?

Lübnan'dan, özellikle Hıristiyanlardan göçler bundan önce de, sonra da oluyor.


İSLAMCILIK DEVLETİ GÜÇLENDİRİYOR

Abdülhamit bu durum değerlendirmesinde şöyle bir karar veriyor. Bir anlamda Tanzimatın Müslümanları gücendiren kararlarını revize etme kararı alıyor. Müslümanların hassasiyet gösterdiği konulara hassasiyet gösteren, mabetlerin bakımının yapılması, devletin İslami kimliğinin vurgulanması gibi, kandillere önem verilmesinden tutun da hicri yılbaşının kutlanması gibi semboller de dahil olmak üzere Arap toprakları söz konusu olduğunda tasavvufun etkisinden yararlanmak gibi, eşraf politikası dediğimiz daha önce modern toplum oluşturulacak diye gücendirilmiş toplumda etkin olan insanların çeşitli hediyelerle, ikramlarla, saygınlıklarını teslim ederek gönüllerini almak gibi politikalarla çok açık bir şekilde hilafete vurgu yaparak İslamın, Müslümanların önceliğine vurgu yaparak bir İslam politikası oluşturuyor. Bu, çok kısa sürede meyve veriyor. 1878'de İstanbul'da ve Ortadoğu söz konusu olduğunda Hicaz'da, Suriye'de birçok insan acaba bu devlet yaşayacak mı, Osmanlı Devleti yıkılıyor mu, yıkılırsa biz nasıl bir siyasi yapı kuracağız, Fransızlar, İngilizler işgal ederse biz bölgeyi nasıl koruyacağız gibi sorularla meşgul olan insanların kısa sürede devlete bakışı değişiyor.

Din vurgusu güçlenince devlete bağlı kalıyorlar…

Bu durum net gözlemleniyor. Hem bölge insanlarının hatıralarında hem eski diplomat Wilfrid Blunt gibi bölgeyi 1879'da gezmiş ve sonrasında her yıl gelmiş olan yabancı gözlemcilerin ifadelerinde değişim gözleniyor. Mesela 1879'da Araplar Osmanlıdan kopmaya hazır diye düşünen Blunt 1882'ye geldiğinde bu padişah devletin Araplar üzerindeki otoritesini tekrar tesis etti, artık bu bölgenin insanları Abdülhamit'in devleti kurtardığına inanıyor, o başta olduğu sürece bizim Arapları Osmanlıdan koparmamız mümkün değil inancına varıyor. Kitabını yayınlayarak Arapları Osmanlıdan koparma faaliyetlerine ara veriyor. Ondan önce her yıl bölgeye gelen, hatta Hindistan'a kadar giderek Hindistan valisini bu projeye ikna eden, validen silah, mühimmat temin edip onları Kahire'ye getirecek kadar bu konuda inanmış ve yatırım yapan bir insan 1882'ye geldiğinde "bu padişah başta olduğu sürece bu iş bitmiştir, Araplar artık onun devleti kurtardığına inanıyor" diyor. Aradan geçen süre 4-5 yıl.

Çok ilginç. Din vurgusu mu etkili oluyor?

Bunda bence diğer politikaların yanı sıra İslam vurgusu da etkili oluyor. Bu iktidarının başından bir örnekti. Sonundan da bir örnek vereyim. 1909'da ihtilal olup İttihatçılar yönetimi ele geçirdiklerinde, henüz Abdülhamit hal' edilmemişken, baştayken, Suriye'nin kuzeyinde Lazkiye'de bir ittihatçı öğretmen öğrencilerinden ertesi gün sınıfta okumak üzere bir şiir hazırlamasını istiyor. Çocuklardan biri de Abdülhamit'i öven bir şiir yazıyor. Öğretmen buna çok kızıyor. Şiir yazılı kağıdı alıp yırtıyor ve çocuğu azarlıyor. Çocuk da bunu gidip ailesine anlatıyor. Babası konuyu camii cemaatine aktarıyor. Bunun üzerine Lazkiye Müslümanları ayaklanıyorlar ve İttihatçı öğretmeni parçalamak istiyorlar. O zaman Lazkiye mutasarrıfı Mehmet Ali Ayni'nin yardımıyla öğretmenin canı kurtarılıyor. Sahilde bir gemiye konularak kaçırılıyor. Ama halk "halifemize hakaret eden bir öğretmeni istemeyiz" diye sokağa dökülüyor. Mehmet Ali Ayni bunu hatıralarında anlatıyor.

Organize edilmemiş ve kendiliğinden gelişmiş bir tepki olması çok önemli. Bölge idarecileri halkı durdurmakta çok zorlanıyorlar. Kaldı ki Lazkiye çok kozmopolit bir yerdir. Sünni Müslümanların yoğun olduğu bir bölge değildir. Nusayriler, farklı mezhepler ve Hıristiyanlar var.


OSMANLI KARŞITLIĞININ TOPLUMSAL BİR TEMELİ YOK

Bu durum, biraz önce bahsettiğiniz entelektüeller arasında Osmanlı hilafetine karşı tavır olarak çıkan akımın toplumsal bir temelinin olmadığını da gösterir mi?

Evet. Albert Hourani (toprağı bol olsun) bu dönemin güçlü bir uzmanıydı. Sağlığında ona: "Kevakibi Ümmü'l-Kura'yı Osmanlıya karşı yazdı ve yayınladıktan sonra kısa sürede vefat etti. Bu o zaman ne kadar etkili oldu" diye sordum. Hourani bunun sonradan iddia edildiği gibi etkili olmadığını söylemişti. Aslında Arap milliyetçileri Kevakibi'yi, milliyetçiliğin zirve yaptığı iki savaş arası dönemde, Batının manda yönetimi altında bağımsızlıklarını kaybettiklerini iliklerine kadar hissettikleri zaman keşfediyorlar. Ve bir anlamda anakronik olarak Kevakibi'yi Osmanlı son dönemi kahramanlarından sayıyorlar. Halbuki Kevakibi kendi döneminde yaygın olarak bilinen, okunan, kitabı etkili olmuş bir isim görünmüyor. Fakat bugün önemli bir isim olarak öne çıkarıyorlar. Bu aslında anakronik bir değerlendirmeden ibarettir.

Aynı şekilde Arap milliyetçiliğinin de bu kadar merkezi bir yere konularak bölgedeki devletlerin oluşmasında temel bir faktör olarak kabul edilmesine de anakronik bir okuma şekli diyebilir miyiz?

Evet. Hatta Arap milliyetçiliğinin Osmanlı döneminde toplumsal tabanı olmadığını gösteren açıklamalardan bir tanesi de 1880-90'larda bazı Araplarda ortaya çıkan Osmanlı hilafetine karşı olma durumuyla ilgili denebilir ki, bunların çoğunluğu 1860-70'li yıllarda doğuyorlar. Çok genç kuşağı oluşturuyorlar. İkincisi, ekonomik ve toplumsal olarak güçlü ailelerden gelmiyorlar. Bazı araştırmacılar Osmanlı karşıtlıklarında bunu da önemsiyorlar. Çünkü eşraf siyasetiyle bölgede etkin olan aileler Osmanlı yönetimine entegre olmuş vaziyetteler. Yani hem Osmanlı yönetimiyle yapıcı diyalog içerisindeler hem de bölgedeki yönetimle beraber çalışıyorlar. Bunlar aslında o halkaya dahil olamadıkları için onun da tepkisiyle Osmanlı yönetimine karşı çıkıyorlar. Bir anlamda kendilerini dışlanmış, ekonomik olarak güçsüz hissediyorlar. Bunların çoğu bugünkü tabirle ortaokul, lise öğretmeni mesabesindeler. Ama Cemaleddin Kasimi gibi İslami ilimlerde kendisini iyi yetiştirmiş önemli isimler de var. Reşid Rıza'nın 1898'de Suriye'den çıkıp Kahire'ye gittiğinde geride etkinliğiyle ilgili hiçbir veri sahibi değiliz. İhtilal olup geldiğinde gene aynı şekilde çok dar bir çevreyle diyalogu var ve zaten o bölgenin Müslümanları biraz muhafazakar diyebileceğimiz bir dini anlayışa sahip. Modernist, selefi fikirlerle onların üzerinde etkili olmak zaten kolay değil.

Anadolu Müslümanlarına benzer şekilde…

Evet. Dolayısıyla Arap milliyetçiliği diyemesek de bir Osmanlı karşıtlığı var. Ama bunların tabanı çok güçlü değil. Hatta İttihatçılarla birlikte muhalif kanadı oluşturdukları için önce Abdülhamit karşıtlığında bir araya geliyorlar ve fakat onları bir araya getiren Abdülhamit karşıtlığı unsuru ortadan kalktığında birlikte hareket edemeyeceklerini anlıyorlar.

Uzun olduğu için böldüğümüz söyleşinin devamında Prof. Dr. Tufan Buzpınar'la Osmanlı sonrası Ortadoğuyu ve Türkiye'de tarihçi olmayı konuştuk.  Söşyleşinin ikinci bölümü, sitemizde, 23 Kasım pazartesi günü yayınlanacak...

Prof. Dr. Tufan Buzpınar kimdir?

1961'de Kadirli'de doğdu. Liseyi Adana'da, Üniversiteyi Ankara'da tamamladı (1984). Manchester Üniversitesi'nde (İngiltere) yüksek lisans (1986) ve doktora yaptı (1991). 1992–2001 yılları arasında Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi'nde (İSAM) araştırmacı ve idareci olarak çalıştı. 1998'de doçent, 2005 yılında profesör oldu. 2001'den itibaren Fatih Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi ve 2005'ten itibaren de bölüm başkanı olarak çalışmaktadır.


Yayınları:

MAKALELER

Ş. Tufan Buzpınar, "Ahmet Cevdet Paşa'nın Suriye Valiliği", Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi/The Journal of Turkish Cultural Studies, Vol. 9, No. 9, Nov. 2003, pp. 37-52
Ş. Tufan Buzpınar, "Ahmet Cevdet Paşa ve Araplar" Ahmet Cevdet Paşa, Ankara-Türkiye, Jun. 1995, pp. 167-178
Ş. Tufan Buzpınar, "Bir Osmanlı Aydınının Kimlik Arayışı: Sâtı Bey'in Osmanlıcılıktan Arap Milliyetçiliğine Geçiş Serüveni", Arşiv Dünyası, No. 11, Jul. 2008, pp. 62-66
Ş. Tufan Buzpınar, "Celal Nuri'nin Batılılaşma ve İslam Anlayışları Üzerine Notlar", Muhafazakar Düşünce , Vol. 4, No. 16-17, Jun. 2008, pp. 213-230
Ş. Tufan Buzpınar, "Mustafa Kamil Paşa", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 31, Oct. 2006, pp. 309-310
Ş. Tufan Buzpınar, "Mustafa Fazıl Paşa", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 31, May. 2006, pp. 300-301
Ş. Tufan Buzpınar, "'Diğer' Üzerinden Hesaplaşma: Celal Nuri ve Abdullah Cevdet'in Avrupa Tartışmaları Hakkında Bir Değerlendirme", Divan İlmi Araştırmalar, No. 19, Dec. 2005
Ş. Tufan Buzpınar, "Şam'da Osmanlı İzleri", Toplumsal Tarih, No. 144, Dec. 2005, pp. 94-98
Ş. Tufan Buzpınar, "Başa, Ahmet Muhtar", Mevsuatu Alami'l-Ulema ve'l-Udebai'l-Arab ve'l-Muslimin, Vol. 3, Dec. 2005, pp. 106-109
Ş. Tufan Buzpınar, "Şam'da Tarihi Bir Kongre: Osmanlı Devrinde Bilad-ı Şam", Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Vol. Güz 2005, No. 13, Dec. 2005, pp. 237-243
Ş. Tufan Buzpınar, "Küreselleşme ve Osmanlı Tecrübesi Üzerine Birkaç Not", Türkiye Günlüğü, No. 82, Oct. 2005, pp. 29-35
Ş. Tufan Buzpınar, "Mısrî, Aziz Ali", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 30, Apr. 2005, pp. 2-3
Ş. Tufan Buzpınar, "Midhat Paşa", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 30, Apr. 2005, pp. 7-11
* Tufan Buzpınar, "Vying for Power and Influence in the Hijaz: Ottoman Rule, the Last Emirate of Abdulmuttalib and the British (1880-1882)", The Muslim World, Vol. 95, No. 1, Jan. 2005, pp. 1-22
Tufan Buzpınar, "Osmanlı Hilafeti Hakkında Bazı Yeni Tespitler ve Mülahazalar(1725-1909)", Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi/The Journal of Turkish Cultural Studies, Vol. 10, No. 10, May. 2004, pp. 1-38
Tufan Buzpınar, "Osmanlı Hilafeti Meselesi: Bir Literatür Değerlendirmesi", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Vol. 2, No. 1, Jan. 2004, pp. 113-131
Ş. Tufan Buzpınar, "Suriye ve Filistin'de Avrupa Nüfuz Mücadelesinde Yeni Bir Unsur: İngiliz Misyonerleri (19.Yüzyıl)", Islam Araştırmaları Dergisi/Turkish Journal of Islamic Studies, No. 10, Nov. 2003, pp. 107-120
Tufan Buzpinar, "Lübnan", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 27, Oct. 2003, pp. 248-254
Tufan Buzpinar, "Lazkiye", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 27, Oct. 2003, pp. 117-118
Tufan Buzpinar, "Kevakibi, Abdurrahman", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 25, Oct. 2002, pp. 339-340
Tufan Buzpınar, ""Filistin Meselesinin Ortaya Çıkışında İngiltere'nin Rolü"", Türkiye Günlüğü, Vol. 68, No. 1, Jan. 2002, pp. 17-23
* Tufan Buzpınar, "The Repercussions of the British Occupation of Egypt on Syria, 1882-1883", Middle Eastern Studies, Vol. 36, No. 1, Jan. 2000, pp. 82-91;
"Arap Milliyetçiliğinin Osmanlı Devletinde Gelişim Süreci", Osmanlı, II, Ankara 1999, 168-178.
Tufan Buzpınar, "Osmanlı Suriye'sinde Türk Aleyhtarı İlanlar ve Bunlara Karşı Tepkiler, 1878-1881", İslam Araştırmaları Dergisi/ Turkish Journal of Islamic Studies, No. 2, Apr. 1998, pp. 73-90
Tufan Buzpinar, "Havran", TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 16, Oct. 1997, pp. 539-541
Tufan Buzpinar, Mustafa Küçükasci, "Haremeyn", TDV islam Ansiklopedisi, Vol. 16, Oct. 1997, pp. 153-157
Tufan Buzpınar, ""Suriye'ye Yerleşen Cezayirlilerin Tabiiyeti Meselesi 1847-1900", İslam Araştırmaları Dergisi/Turkish Journal of Islamic Studies, Vol. 1, No. 1, Jan. 1997, pp. 91-106
Tufan Buzpınar, "Opposition to the Ottoman Caliphate in the Early Years of Abdulhamid II, 1877-1882", Die Welt des Islams, Vol. 36, No. 1, Apr. 1996, pp. 59-89
Tufan Buzpınar et.al., "Resources on Syria in the Turkish Archives", Syrian Studies Newsletter, Vol. 3, No. 1, May. 1995, pp. 1-4
* Tufan Buzpınar, ""The Hijaz, Abdulhamid II and Amir Hussein's Secret Dealings with the British"", Middle Eastern Studies, Vol. 31, No. 1, Jan. 1995, pp. 99-123
Tufan Buzpınar, "II. Abdülhamid Döneminin İlk Yıllarında Filistinde Yahudi İskanı Girişimleri", Türkiye Günlüğü, No. 30, Oct. 1994, pp. 58-65
Tufan Buzpınar, "Abdulhamid II and Sayyid Fadl Pasha of Hadramawt", Journal of Ottoman Studies, Vol. XIII, No. 1, Jan. 1993
TEBLİĞLER
Ş. Tufan Buzpınar, "Kaostan İstikrara: II. Abdülhamid Döneminin İlk Yıllarında Suriye", Uluslararası Osmanlı Dönemi Arap Coğrafyası ve Türk-Arap İlişkileri Sempozyumu, İstanbul/Türkiye, May. 2009,
Ş. Tufan Buzpınar, "Filistin Meselesinin Doğuşu: Osmanlı Dönemi", Uluslararası Yaşayan Filistin Sempozyumu, İstanbul/Türkiye, May. 2009,
Ş. Tufan Buzpınar, "Mescid-i Aksa ve Çevresindeki Kazı Çalışmaları", Uluslararası Mescid-i Aksa Sempozyumu, Istanbul, Apr. 2009,
Ş. Tufan Buzpınar, "II. Meşrutiyet Dönemi Arap Topraklarında Osmanlı Yönetimi Tarihçiliği: Problemler, Öneriler", İstanbul/Türkiye, Oct. 2008,
Ş. Tufan Buzpınar, "II. Abdülhamit Dönemi Hilafet Meselesi", Vefatının 90. Yıldönümünde II. Abdülhamit, İstanbul/Türkiye, Oct. 2008,
Ş. Tufan Buzpınar, "Suriyelilerin Meşrutiyet Algılamaları", Yüzüncü Yılında İkinci Meşrutiyet/The Second Constitutional Period on its Centeneray, İstanbul/Türkiye, May. 2008,
Ş. Tufan Buzpınar, "Anglo-Ottoman Confrontation in the Yemen during the Reign of Abdulhamid II (1876-1908)", Turkish Yemeni Relations, Sana'a- Yemen, Jan. 2008,
Ş. Tufan Buzpınar, "Altunizâde Ailesi", Üsküdar Sempozyumu IV, İstanbul/Turkey, Nov. 2006,
Ş. Tufan Buzpınar, "Osmanlı Son Dönemi Arap Muhalefeti Üzerine Bir Değerlendirme", International Committee of Pre-Ottoman and Ottoman Studies, Trabzon-Türkiye, Sep. 2006,
Ş. Tufan Buzpınar, "Makamat-ı Mübareke Meselesi ve Kırım Harbi", Savaştan Barışa: 150. Yılında Kırım Harbi, İstanbul-Türkiye, May. 2006, Savaştan Barışa: 150. Yıldönümünde Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması, pp. 181-192
Tufan Buzpinar, "The Repercussions of the Russian-Ottoman of 1877-1878 on the Ottoman Arab Provinces", Ankara-Turkey, Dec. 2005, The Ottoman Russian War of 1877-1878, pp. 227-241
Ş. Tufan Buzpınar, "How Should We Study the History of Ottoman Rule in Bilad al-Sham?", International Congress on Bilad al-Sham During the Ottoman Era, Damascus, Sep. 2005,
Tufan Buzpınar, "Osmanlı Son Dönem Tarihi Nasıl Ele Alınmalı? Problemler, Öneriler", Ankara/Türkiye, Apr. 2001,
Tufan Buzpınar, Ahmet Cevdet Paşa Sempozyumu, İstanbul, Jan. 1995, "Ahmet Cevdet Paşa'nın Suriye Valiliği\" , pp. 109-121
KİTAP BÖLÜMLERİ
Tufan Buzpınar, " II. Abdülhamid Döneminde Filistine Yahudi Göçü Meselesi (1878-1908)", Türkler, Yeni Türkiye
Ş. Tufan Buzpınar, "\"II. Abdülhamit Döneminde Osmanlı Hilafetine Muhalefetin Ortaya Çıkışı, 1877-1882\", Hilafet Risaleleri I", haz. İsmail Kara, Klasik yayınları, İstanbul 2002.
Shirin Akiner (Çev. Tufan Buzpinar, Ahmet Mutu), "Sovyet Müslümanlari", insan yayinlari, İstanbul 1995.
"The Question of Caliphate under the Last Ottoman Sultans", in F. Zachs and I. Weismann (eds.), Ottoman Reform and Muslim Regeneration: Studies in Honor of Butrus Abu-Manneh, I. B. Tauris, London 2005, s. 1-18.