Dünya Bülteni Haber Portalı

Dünya Bülteni Haber Portalı Dünya Bülteni Haber Portalı


10:54, 11 Aralık 2017 Pazartesi
20:16, 12 Mart 2017 Pazar

  • Paylaş
Saatli Maarif Takvimi ve Ece Ajandasının sahibi ailenin hikayesi
Saatli Maarif Takvimi ve Ece Ajandasının sahibi ailenin hikayesi

Hacı Kasım Efendi, Babıali’nin ilk Müslüman kitapçısı. Bir İranlı. 1860 yılında kitapçılığa-yayıncılığa başladığı tahmin ediliyor. Maarif Kitaphanesi, Türk Neşriyat Yurdu, Saatli Maarif Takvimi, Yeni Şark Maarif Kütüphanesi, Ece Ajandaları gibi yayıncılık tarihimizin bugününe kadar etkisini sürdürmüş muhtelif firmaların kurucu babası. Emin Nedret İşli, Hacı Kasım Efendi'nin yaptığı yayın faaliyetleri ve ailesi hakkında Mehmet Erken'in sorularını cevapladı.

Dünya Bülteni/Haber Merkezi

Yayıncılığın tarihine dair ufak bir araştırmaya giriştiğimizde, örgütlü yayıncılık faaliyetleri açısından uğrayacağımız en uç nokta 19. yüzyılın ortaları olur; ve temas edeceğimiz isimler de genelde Ermeni ve İranlı kitapçılardır. Ermeni kitapçıların kimlikleri az çok bellidir. Fakat Acem kitapçıların serencamına dair basit bir okuyucudan ilmi meraka sahip bir araştırmacıya kadar herkesin karşı karşıya kaldığı derin bir boşluk mevcut. Turkuvaz Sahaf’ın yayınladığı Filiz Dığıroğlu imzalı Dersaadet’te bir Acem Kitapçı: Kitap Furuş Hacı Hüseyin Ağa kitabı ve yine aynı yazar ve çalışma arkadaşları tarafından sürdürülen bir proje dışında dişe dokunur bilgi edinmek neredeyse imkansız.

İlk bakışta tarih alanında basit ve araştırmacıların yerini doldurmasını beklediğimiz bir boşluk gibi gözüken bu noktanın üzerine biraz gittiğimizde, kültür tarihinin en merkezi caddelerinden ara sokaklarına, enlerine, ilklerine ve daha nicesine kadar dokunmuş, çok da yabana atamayacağımız, hatta ihmal ettiğimizde bir şeyleri eksik bırakmış olacağımız bir gerçeklik ile karşı karşıya kalırız.

Şimdi çok basit bir gezintide yolunuzun Marmaray ile Sirkeci’ye düştüğünü var sayalım. Cağaloğlu çıkışından çıktınız, karşınızda bir kırmızı tuğla bina… yıkılmış. Önünde kapalı dükkanlardan müteşekkil bir han mevcut. Burayı not edin. Devam edip sola, Cağaloğlu yokuşuna saptınız. Biraz ileride solunuzda, Türk Maarif Kitaphanesi, sokağın belki de tek kitapçısı olarak, vitrindeki solgun kitaplar ile sizi karşılayacak. Bunu da not ettiniz… Tamam mekânsal bağları biraz durduralım. Üzerinden çok da geçmemiş takvim alışkanlığımızın mütemmim cüzlerinden “Saatli Maarif Takvimi”lerini unutmadık herhalde daha. Ya da Necip Fazıl’dan, hafız divanlarından vs. bahsetsem…

Hacı Kasım Efendi ve Çocukları

Hacı Kasım EfendiBabıali’nin ilk Müslüman kitapçısı. Bir İranlı. 1860 yılında kitapçılığa-yayıncılığa başladığı tahmin ediliyor. Maarif KitaphanesiTürk Neşriyat YurduSaatli Maarif TakvimiYeni Şark Maarif KütüphanesiEce Ajandaları gibi yayıncılık tarihimizin bugününe kadar etkisini sürdürmüş muhtelif firmaların kurucu babası. Bundan 40 evveline kadar oğlu Hüseyin Tutya halen Cağaloğlu’nda kitapçılık yapıyordu. Yani nerden baksanız, babadan oğula 100 yılı aşkın süre devam eden bir yayıncılık faaliyeti. Hacı Kasım Efendi’nin büyük oğlu Naci Kasım’ın çıkardığı Saatli Maarif Takvimi’nin ve damadı Mehmet Ali Kağıtçı’nın çıkardığı Ece Ajandaları’nın hâlâ devam ettiğini düşünürsek, 150 yıldır piyasanın içinde bir aile.

Şimdi, “geçmişi çok da uzun olmayan yayıncılığımızın…” diye başlayan kahve muhabbetlerini bir kenara, 100 yılı aşkın yayın yapmış yayınevlerimizden birinin tarihinin, bugününün neredeyse hiç araştırılmamış olduğunu da diğer tarafa koyalım. Anlaşılması zor bir tablo. Anlaşılamamasının bir sebebi araştırmacıların ilgisizliği tabi ki. Fakat diğer sebep, ailenin de fazlasıyla kapalı oluşu ve dışarıdan gelen hiçbir konuşma talebine olumlu yanıt vermemeleri, hatta haklarında yayınlanan-yayınlanması ihtimali olan bilgileri bir şekilde sümen altına atmak istemeleri. Hacı Kasım Efendi ve efradına dair belki de tek açık faaliyet, geçtiğimiz yıllarda Ece Ajandası üzerine yapıldı. (Bundan öncesinde, 1962 yılında yayınlanmış Naşid Baylav imzalı İlk Türk Kitapçılardan Hacı Kasım Efendi başlıklı bir risale mevcut)

Bu konuda aile dışında söz söylemeye müsait tek kişi de meşhur sahaf Emin Nedret İşli. Nedret İşli, 2009 yılında Ayşe Adlı’ya verdiği bir röportajda bu olayın serencamını uzunca anlatıyor. Bu sebeple ben de Hüseyin Tutya ve Hacı Kasım Efendi’nin torunlarına duyduğum merakı gidermek için, Nedret İşli’nin kapısını çaldım. Benim de niyetim hem bu röportajda anlatılanları birinci elden dinlemek hem de konu hakkında, Tutya hakkında, Hacı Kasım Efendi hakkında daha geniş bilgi elde etmekti. 

Arşivlerindeki kitapları, dosyaları ortaya saçmayıp bir depoda saklamışlar

İşli’yi bu konuda uzman seviyesine çıkaran hikâye, bir gün Tuzla taraflarında bir kitap deposunu satın alması yönünde aldığı teklif ile başlıyor. Tuzla’da nasıl bir kitap deposu olabilir diye düşünerek yola koyuluyor. İşli, mekana vasıl olduğunda, hayretten küçük dilini yuttuğunu, kitaplara bakıp tasnif etmesinin bir haftayı aldığını ve depoyu hiç şüphe duymadan satın aldığını söylüyor.

Depo, Yeni Şark Maarif Kütüphanesi sahibi, Hacı Kasım Efendi’nin oğlu Hüseyin Tutya’dan kalan kitaplar için çocuklarının tuttuğu bir depo. Firma, Hüseyin Tutya’nın 1974 yılında vefat etmesi sonrasında firmayı devralan çocukları ve eşi tarafından 10 seneden fazla bir süre yayınlara ve takvim basımına devam etmiş. Sonrası biraz meçhul. Fakat Cağaloğlu’ndaki dükkanın kapatılmasından sonra arşivlerindeki kitapları, dosyaları ortaya saçmayıp bir depoda saklamışlar, Sahaflarda nadir bulunan eserlerin balya ile bulunduğu, kayıtlara geçmemiş kitap-dergilerin bulunduğu, Tanzimat’tan bugüne Türk düşüncesinin pek çok önemli eserini havi bir depo. Tabi içinde Hüseyin Tutya’nın bir kısım evrakı da mevcut. Nedret İşli’nin, hakkında detaylı bilgi bulunmayan bu konuda yetkin bir isim olmasını sağlayan da, ailenin bastığı kitapları yanında, firmanın bazı defterlerine, dosyalarına, özel-ticari evrakına da sahip olması.

Hocam Hacı Kasım Efendi kimdir? Nerede doğmuştur? Ne iş yapar?

Soyundan gelenlerin Cağaloğlu’nun her tarafına dal budak saldığı Hacı Kasım Efendi, Hoy şehrinden geliyor. Acem. Kesinleştirilememiş olsa da Sahaflar Çarşısı’nda dükkanını açıyor. Benim tespit edebildiğim kadarıyla, 4 oğlu ve bir kızı var. Naci Kasım, Hüseyin Kasım, Doktor Mehmet Ali, Eczacı Tahir ve daha sonra Afitap Kütüphanesi’ni kuran, Ece Ajandaları’nın sahibi Mehmet Ali Kağıtçı ile 

.

evlenen kızı Talat. Naci Kasım (Açıkel) ve Hüseyin Tutya Cağaloğlu’ndalar. Mehmet Ali bevliye doktoru. Tahir de eczacı. Biz Yeni Şark Maarif Kütüphanesi’nin deposunu aldığımızda balyalarla, ‘23 sonrasında Osmanlıca basılmış tıbbiye kitabı çıktı. Yazarı doktor Mehmet Ali. Sonradan birleştirince bulduk ki, adamın oğlu zaten. “Zührevi Hastalıklar” kitabı. Balyalarla vardı bu kitaptan. (Mezarında yazdığı kadarıyla Dr. Mehmet Ali, Derman soyadını alıyor ve 1982 yılında vefat ediyor. M.E.)

Hacı Kasım Efendi ne zaman vefat ediyor?

1932 yılında vefat ediyor fakat tam tarihini bilmiyorum. Naci Kasım (Açıkel) 1963 yılında vefat ediyor. Hüseyin Tutya ise 1974 yılında vefat ediyor. Ailenin tamamı, İranlılar Mezarlığı diye de bilinen Seyyid Ahmed Deresi Mezarlığı’ndaki aile kabristanında yatıyor. (Naci Kasım ve ailesinin mezarlığı denilerek çevrilmiş mezarlığın içinde aile efradının tamamının mezarı bulunsa da Hüseyin Tutya’nın mezarını göremedik. M.E.)

Ailenin ve yayınevlerinin hikâyesini biraz anlatabilir misiniz? Hangi yayınevlerini işletiyor, hangi kitapları basıyorlar?

Ailenin esas firması Şark Kütüphanesi ve Maarif Kütüphanesi. Bu ismin türevleri olarak Türk Neşriyat Yurdu, Yeni Şark Maarif Kütüphanesi, Şark ve Maarif Kütüphaneleri gibi isimleri görüyoruz. Ayrıca Ders Kitapları anonim şirketi adında anladığım kadarıyla ailenin kurduğu ya da ortak olduğu bir firma var.

Benim depoda bulduğum pek çok belge dağınık bir düzende duruyor, bu nedenle kesin şeyler söylemem güç. Fakat şunu biliyoruz, Hacı Kasım Efendi kütüphaneyi oğlu Hüseyin’e bırakıyor ve Hüseyin Tutya Yeni Şark Maarif Kütüphanesi’ni sürdürüyor, Naci Kasım da Maarif Kütüphanesi ismiyle devam ediyor. Kardeşler arasında özellikle dönemin en önemli işlerinden olan takvim basımı hususunda bir niza oluyor. İkisi de aynı-benzer isimlerle takvim çıkarıyorlar. Fakat iki kardeş de vefat ettikten sonra bu konu, aile içinde bir ayrışmaya neden oluyor anladığım kadarıyla.

Aile bu konularda kapalı bir aile. Fakat çok ciddi bir mülkü olduğunu biliyoruz. Ciddi mülke sahip ailelerde de bu tür kavgaların olması gayet doğal. Anladığımız kadarıyla aile içinde bazı anlaşmazlıklar var hâlâ. Mesela Destek Reasürans’da yapılan sergi ve basılan kitapçıkta ailenin bazı üyeleri hakkında detaylı bilgi alınmamış. Ailenin bir yanı vurgulanmış, diğer kolu görmezden gelinmiş.

Aile konusunda, aile içinden konuşan tek kişi yazar Cahit Uçuk. Cahit Uçuk, Mehmet Sadık Kağıtçı’nın oğlu ile evli. Vefat etmeden önce kendisiyle bu konuda görüşme imkânı bulmuştum. Hatta Afitap’a dair de bazı belgeleri bana satmıştı çok cüz’i bir paraya. Aile Cahit Hanım’ı pek sevmiyordu fakat o da ailenin hiyerarşik olarak büyüklerinden olduğu için söz hakkı vardı. Şimdi düşündüğümde bazı belgeleri aileye intikal ettirmeyip bana vermek istediği yorumunu yapabiliyorum. Cahit Hanım’ın birkaç kitaplık hatıratı da var, onlarda da aileye dair bilgiler var.  

Ailenin çok fazla kitap bastığını biliyoruz. Naci Kasım’ın Atatürk hakkında bir kitabı var mesela çok meşhur, bir Kur’an tercümesi basıyorlar Cumhuriyet’in ilk döneminde. Farklı yayınevleri altında pek çok kitap basıyorlar, bunların ciddi manada çalışılması gerek. Örneğin Hüseyin Tutya 1960’larda Necip Fazıl’ın da yayıncısı. Büyük KapıHalka’dan Parıltılar gibi kitapları Hüseyin Tutya basıyor Türk Neşriyat Yurdu’nda.

 

Röportaj: Mehmet Erken

Kaynak: Dünya Bizim



Yasal Uyarı: Yayınlanan yazı ve haberin tüm hakları Dünya Bülteni'ne aittir. Özel izin alınmadan yazı ve haber hiçbir şekilde kullanılamaz. Ancak yazı ve haberin bir kısmı aktif link verilerek alıntılanabilir.

  • Paylaş