Türkiye yarım kalmış yatırım çöplüğü oldu

Uzmanlar en fazla akamete uğrayan yatırımların Türkiye'de olduğunu belirttiler.

Türkiye yarım kalmış yatırım çöplüğü oldu

Fahri Sarrafoğlu/Dünya Bülteni

1970’lı yıllardan itibaren sık sık hükümetlerin değişmesi beraberinde yarım kalmış yatırımları da gündeme getirdi. Hükümetlerin iktidarda kalma suresi düştükçe temel atma sayıları da bir o kadar arttı. İktidara gelen hükümetin daha güveni oyu almadan önce yaptığı ilk iş hemen bir arsa bulup temel atmak oldu. Öyle ki meyvesi olmayan yerde meyve suyu fabrikası, buğdayı olmayan yerde un fabrikası hatta şeker pancarı bile yetişmeyen en ücra köşeye şeker fabrikaları temeli atıldı… Bu arada iş temel atmakla kalmıyor bazılarının binaları bitiyor, bazılarının ise sadece su basmanı bitmiş bir şekilde yıllarca bekliyor… Şu an Türkiye’nin hemen hemen yer yerinde adeta 'müze yatırım' olarak duran yüzlerce yarım kalmış yatırım görebilirsiniz…

16 BAŞBAKAN ESKİTEN PROJE

Son 50 yıldır tamamlanmayı bekleyen projeler içinde 30'un üzerinde sulama projesi bulunuyor. DPT 2009 envanterine göre bu projelerden en eskisi "Aşağı Gediz Sulama Projesi." Proje "Gediz" adıyla 1954'te başladı. Aradan geçen zamanda 16 başbakan ve 40 hükümet eskiten proje hâlâ tamamlanamadı. 1965'te 9.6 milyon dolara mal olacağı planlanan proje, son DPT envanterine göre 2012'de bitecek. Projenin toplam maliyeti ise 600 milyon doları bulacak. Yani 55 yıldır tamamlanamayan projenin maliyeti, başladığı tarihten bu yana tam 60 kat artmış olacak. Proje, en iyi ihtimalle 65 yaşındayken DPT envanterine veda edecek. Yani Adnan Menderes'in ikinci, Türkiye'nin 20. hükümeti döneminde başlayan proje, 60. hükümet döneminde de sürüyor olacak.

8 BİNDEN 2 BİNE DÜŞTÜ AMA…

2009 yılında adeta döküm tutmaktan bunalan Hükümet yarım kalmış yatırımların cetelesini toparlayarak bunların sayısını 8 bin olarak açıkladı. Sonra bu yatırımların sayısını 2 bine düşürdü. Ama bunların bitmesi hemen para bulunsa bile en az 5 yıl daha beklenecek… Yani sizin anlayacağınız tam bir Aziz Nesinlik durum söz konusu…2009 Yılı Yatırım Programında yerel yönetimlerin yürüttükleri hariç olmak üzere 2 bin 332 yatırım projesine yer verildi.

Kamu yatırım stokunda 1990’lı yıllarda 8 bine yaklaşan, ancak "yapılabilirliği ve önceliğini yitirenlerin ayıklanarak yıllar itibariyle azaltılan ve 2006 da 2 bin 525 e kadar düşürülen proje sayısı, seçim yılı 2007 de yeniden artırılarak 2 bin 710 a, 2008 de de 2 bin 759 a çıkarılmıştı.


245 MİLYAR LİRA GEREKİYOR

2009 Yatırım Programındaki mevcut projelerin toplam bedeli 2009 fiyatlarıyla 245,8 milyar TL olurken, 2008 sonuna kadar yapılan toplam harcama ise 110,9 milyarda kaldı. Tamamlanarak ekonomiye kazandırılabilmesi için 134,9 milyara gereksinim bulunan, ancak 2009 da sadece 17,1 milyar TL ödenek ayrılan projelerin mevcut ödenekle ortalama tamamlanma süresi 5.3 yıl olarak belirlendi. Diğer bir deyişle kamu, hiç yeni yatırım projesine başlamaz ve her yıl bu miktarda kaynak ayırırsa mevcut projeleri ancak 5 yılda bitirebilecek.

53 YILDIR BİTİRİLMEYİ BEKLEYEN FABRİKALAR

Kamu yatırım stokunun ortalama tamamlanma süresi 5,3 yıl olurken, neredeyse yarım asırdır süren projeler de olduğu dikkati çekti. 2009 yatırım programında yer alanlar içinde en eski yatırımın Aşağı Gediz sulama projesi olduğu belirlendi. İzmir-Manisa'da 1963 yılında başlatılan ve toplam proje tutarı 2009 fiyatlarıyla 917,2 milyon TL olan Aşağı Gediz bölgesi sulama ve taşkın önleme projesine 2008 sonuna kadar olan dönemde 909,2 milyon TL harcandı. 2009 yılında söz konusu proje için sadece 835 bin TL ödenek ayrıldı. 46 yıldır süren bu yatırımın 2012 yılında bitirilmesi öngörülüyor.

 BUNLAR GÜYA ACİL BİTİRİLECEKTİ

Yarım asra yaklaşan yatırımlardan TCK'nın 1964 yılında başlanan çeşitli il yolları yapımı projesinin 2012, aynı yıl başlayan DSİ'nin Erzincan 2. Merhale Sulama ve Meriç Taşkın projesinin 2010, TCK'nın Konya Karaman arasındaki Bozkır-Hadim-Adiller yol yapım projesinin 2012 yılındı bitirilmesi umuluyor. DSİ'nin 1966 yılında başlanan Aşağı Büyük Menderes ile Çivril-Işıklı-Baklan sulama-taşkın önleme projesinde ise hedef 2011 yılı.
Yatırım stokunda ayrıca 1970 li ve 1980 li yıllarda başlanıp hala bitirilemeyen çok sayıda proje bulunuyor.

BİR GECEDE PROJE HAZIRLANIP BİR GÜNDE TEMEL ATILIYORDU

Kamu yatırımlarında özellikle 1980 öncesi dönemde uygulanan popülist politikalar, korkunç bir israf tablosu ortaya çıkartıyor. Birçok temellerin projesinin bir gecede hazırlandığı herhangi bir denetime tabi olmadan ya da incelenmeden hemen hemen neredeyse bir gün gibi kısa sürede temeli atılıyordu. Yerel yönetimin yaptığı tek şey yeter ki boş arsa olsun hemen kepçe ile kazılıyor birkaç kamyon toprak ve çimento ile temel atılıyordu. Sonrası mı? Sonrasında beklesin…Ha istihdam oluyordu sadece temeli bekleyen bekçiler için istihdam kaynağı oluyordu.. Devlet, özellikle 1970 li yıllardan bu yana plansız biçimde ve daha çok siyasi kaygılarla yatırım programlarına alınarak yüksek tutarlarda para harcanan, ancak yıllar itibariyle yeterli ödenek ayrılamadığı için daha bitirilemeden eskiyip demode olan yatırımlar, gerekliliğini yitirdi. Kamu yatırım programına önceliği olmayan, fizibilitesi yapılmayan, bütçe kısıtı öngörülmeyen, seçim öncesi siyasi kaygılarla konulan, ortalama tamamlanma süresi bazı sektörlerde 33 yılı aşan birçok proje alınması, adeta bir "kamu yatırımları mezarlığı" ortaya çıkardı. Bu durum çok sayıda yarım kalmış projenin oluşmasına yol açtı.


AKIBETİ BELİRSİZ PROJELER

Kaynaksız seçim yatırımları arasında en çarpıcı örneği 'Nemrut Dağı turistik yolları' projesi oluşturuyor. 1967 de başlanılan yol inşaatı, kaynaksız yatırımlar liginin en uzun soluklu projesi olarak liderliğini koruyor. Bu projeyi, 27 yıldır bitmeyen ve çürümeye terk edilen Manisa Akhisar'daki sigara fabrikası izliyor. Gümüşhane'de yapımı dört yıl önce biten, ancak 'yatakhanesi' unutulduğu için hizmete giremeyen 'yatılı' bölge okulu, başka kara mizah örneği. İşte projelerden bazıları şunlar 18 yıldır süren İzmit-Haramidere Petrol Boru Hattı, Türkiye ile İslam Bankası'nı karşı karşıya getirdi. Banka proje için verdiği 8.5 milyon dolarlık krediyi faiziyle geri istiyor. Ağrı'da yapımına 1977de başlanılan Doğubayazıt İlçe Kültür Merkezi'nin bu yıl bitirilmesi öngörülüyor. Ne var ki 1 trilyon liralık yatırım için bugüne kadar 301 trilyon lira harcandı. Aksaray'daki çevre düzeni ve tören yeri onarım çalışmaları 1982 den beri sürüyor. 1 trilyon 200 milyar liralık maliyet öngörülen projeye bugüne kadar yapılan harcama 270 trilyon lira. Batman'da 1995 de ihale edilen 250 yataklı devlet hastanesi için 2.9 trilyon lira harcandı, yüzde 37'si bittikten sonra kaderine terk edildi. Isparta'da Yalvaç Sağlık Meslek Lisesi 130 milyar liralık harcamadan sonra çürümeye bırakıldı. İhale tarihi Ocak 2001, gerçekleşme oranı yüzde 6. Ağustos 1998 de ihale edilen, 330 milyar liralık yatırım öngörüsüyle temeli atılan Mersin-Bozyazı Devlet Hastanesi'nin yapımı, bataklıkta olduğu için durduruldu. İzmir'de 78 milyar liraya mal olan Kiraz Devlet Hastanesi, patates deposu oldu. İhale tarihi Ağustos 1995, gerçekleşme oranı yüzde 80. Giresun'da yüzde 89 u biten Espiye Sağlık Ocağı, halka fındık kurutma yeri oldu.

HEPSİNİN BİTMESİ İÇİN 300 YIL GEREKİYOR

Devlet Planlama Teşkilatı stokundaki 4 bin 500 yatırım projesi para bekliyor. Ancak bu projelerin, bütçedeki yıllık yatırım payı miktarlarıyla bitmesi için yaklaşık 300 yıl gerekiyor

Bu tür yatırımlar, 2006’da, gazeteci Bülent Çöltekin tarafından da ‘Havaya Savrulan Trilyonlar’ başlığı altında kitaplaştırılır. Çöltekin’in kitap araştırması sırasında edindiği bilgilere göre, Türkiye’de 2000’de 5 bin 321 adet yarım kalmış yatırım vardır. Bunların tamamlanması için gereken para ise 355 milyar dolardır. Konuyla ilgili açıklama yapan Çöltekin kitabı yazdığı dönemde verdiği örneklerin durumunda, halen büyük oranda değişme olmadığını söylüyor. “

2009’DA KAMU VE ÖZEL YATIRIMI

Yerel yönetimler de dahil olmak üzere kamu kesimi bu yılın tümünde 55.7 milyar TL`lik yatırım yaptı.. Bunun 21.5 milyarını merkezi yönetim bütçesine dahil idareler ile döner sermayeli kuruluşlar, KİT`ler, İller Bankası ve özelleştirme kapsamındakiler, 34.1 milyarını da yerel yönetimler gerçekleştirecek. Buna göre, geçtiğimiz yıl yerel yönetimler dışındaki kamu kuruluşlarının yatırım stokunda 2 bin 332 proje bulunuyor. Toplam tutarı 245 milyar 766 milyon TL olan bu projelere 2008 sonu itibariyle yapılan kümülatif harcama 110 milyar 897 milyon TL oldu. 2009 yılında stoktaki etüd-projeler için 337.6 milyon, devam eden projeler için 15 milyar 861.8 milyon ve yeni projeler için 5 milyar 334.8 milyon TL olmak üzere toplam 21 milyar 534.2 milyon TL ödenek ayrıldı. Yerel yönetimler ise 2009 yılı yatırımları için 34 milyar 127 milyon TL ödenek kullandı. Böylece 2009 yılında yerel yönetimler de dahil toplam kamu yatırımları için harcanacak kaynak 55 milyar 661.2 milyon TL oldu. Bu kadar proje içerisinde yarım kalmış yatırımlara ayrılan pay ise git gide düşüyor.

ÇÖZÜM: TEŞVİK Mİ, ÖZELLEŞTİRME Mİ? YA DA SAT KURTUL MU?

Yarım kalmış yatırımların daha tamamlanmasını bitirmeden hemen özelleştirilmesi gerektiğini düşünenler olduğu gibi bu yatırımların bedelsiz olarak özel sektöre devrederek teşvik verilmesi de isteniyor… Başka bir görüş ise hükümetin bunları tamamen gözden çıkararak sat kurtul sistemi ile üzerinden atması… Özellikle alt yapı yatırımlarına öncelik verilerek biran önce bitirilmesi öte yandan istihdam sağlayacak yatırımların ise yurtdışına açılarak yabancı sermayenin desteği ile bitirmek…
 

Güncelleme Tarihi: 20 Mayıs 2010, 06:41
banner53
YORUM EKLE

banner39