banner39

Libya'da ne işimiz var diyenlere...Trablusgarblı Ramazan davulcusunun Türkçe mânileri

Kültür Sanat 03.05.2020, 16:35 03.05.2020, 16:50

Yusuf Yıldırım

Trablusgarblı Ramazan davulcusunun 1931 yılında söylediği mâniler, internet ortamında dalga dalga yayıldı. Sosyal medyadaki paylaşımlar oldukça ilgi gördü. Önce Hâlid Seb’î adlı bir Libyalı’nın sosyal medya hesabından 2018 Ramazan’ında paylaşımıyla kitlelerin haberi olmuş bu mânilerden. 90 yıldır var olan bu kayıt 2010’larda İtalya’da dijitalleştirilmiş. Avrupa’nın en büyük belge bilgi merkezi “europeana.eu”da da 2015 yılında yayınlanmış.

Bir plakta ses kaydı olan mâniler, 1928 yılında kurulan İtalya görsel işitsel arşivi “Istituto Centrale per i Beni Sonori ed Audiovisivi” koleksiyonları içinden çıktı. Bu merkezin kuruluşu da İtalyan Şarkıcı ve Fonograf Koleksiyoncusu Rodolfo De Angelis’in derlemelerine dayanmaktadır. Kuruluşun koleksiyonları içindeki 1.346.072 görsel-işitsel belgeden 600’ü aşkını Arapça. Anlaşıldığına göre de işgal ettikten sonra İtalya, Libya’da oryantalist araştırmalar kapsamında folklorik çalışmalar yapmış. Berberice şarkılar, mektep çocuklarının toplu okuduğu Fatiha suresi plakları yanında bir de Türkçe Ramazan mânileri var.

Bir İtalyan askerin Trablusgarblı bir davulcuyu dinleyerek kaydettiği mânilere ait özgün plak başlığı "Riti arabi tripolini/Dauolgi/ Nelle notti di Ramadan/(الطولجی)” biçimindedir. Başlık “Trablus Arap ayinleri/Davulcu/Ramazan geceleri/” anlamına gelmekte. İlgili arşivin katalog bilgilerine göre de bu kayıt 1930’lu yıllarda yapılmış.

Ses kaydından anlaşıldığına göre aslen Trablusgarblı bir berberi davulcu, elinde davulu ile Ramazan mânileri söylemektedir. Günümüzden bakınca bir Libyalının Türkçe ramazan mânileri söylemesi çok şaşırtıcı olabilir. Ancak unutulmamalıdır ki, Libya’da 350 yıllık bir Türk hakimiyeti olmuştur. Özellikle 1710-1835 Karamanlı hanedanı ve sonraki merkezî Osmanlı yönetiminde Türk kültürü Libya üzerinde kalıcı etki bıraktı. Libya’da en büyük Türk varlığı olan Karamanlı hanedanına ait bey ve paşaların 14 adet türbe ile mezarları son üç beş yıla kadar Trablusgarb’da sapasağlam duruyordu. Gelen haberlere göre ya tamamen yok edildi ya da ağır tahribata uğradı.

İşte bu etkin Türk kültürü içinde sadece Türklere has Ramazan gecelerinde mâni söyleme geleneğinin Libya’da yaygın biçimde kabul gördüğü bu ses kaydından da rahatça anlaşılabilir. Günümüzde bile Osmanlı bakiyesi Türklerin Libya’da varlığını sürdürdüğü düşünülürse oradaki Türk izlerinin ne denli kalıcı olduğu daha iyi tahmin edilecektir.

Mânilere hâkim şive

Davulcunun mânilerine gelince!

Mânilerdeki aksana bakaraktan bu davulcunun aslen Trablusgarblı bir berberi olduğu kanaati hemen oluşuyor. Ne kadar bölge aksanı ile bazı harfleri yutarak söylese de mânilerde hâkim şive, Orta Anadolu Türkçesi’dir. Bir Egeli, İstanbullu ya da Karadenizli’nin bu mâniyi tam ve kolayca anlaması beklenemez o sebeple. Zaten internet ortamındaki yayın ve yorumlardan da kaydın tam anlaşılamadığı ve çözümlenemediği görülmüştür.

11 dörtlükten oluşan bu mâni grubu; biçim, ölçü, uyak gibi özellikler bakımından geleneksel Türk mânilerinin tipik örneklerindendir.  Mevcut literatür taramasıyla görüldü ki, bu mâniler Anadolu mânileriyle tematik örtüşmektedir. Ancak söz dizimi, uyak düzeni gibi özellikleriyle yeniden yorumlanmışlardır. Bir başka deyişle, tamamen Trablusgarb’a özgü, orada ortaya çıkmış, o bölgeye göre söylenegelmiş mânilerdir, denilebilir.

Plaklardaki kayıtların çözümlemeleriyle elde edilen mâni dörtlükleri, küçük hata ve eksikleriyle aşağıdaki gibidir:

İsmail'le çıktım yola

selam verdim sağa sola

iki gözüm bey efendim

ramazanın mübarek ola

şimdin geldim size geldim

affin sunmaga geldim

iki gözüm bey efendim

arzuladim size geldim

hani ya sizin bu (……..)

kandillerim duzun duzun (dizin dizin)

iki gözüm bey efendim

ömran olsun uzun uzun

bizim çarşi baştan başa

keklik seker taştan taşa

iki gözüm bey efendim

devletile binler yaşa

devlet adam kişlâsı

Allah kıblesi başkası

dilerem erdur adamdur

Kabe’dendur her köşesi

hoşki gel hepinize

selam aleyk hepinize

kandillerima  dize dize

söyledim geldim de size

yani (yeni) cami dirik (direk)  ister

söylemeden yürik (yürek) ister

benim karnım toktir ama

arkadaşim börik (börek)  ister

fanarina fanarina (fenerine)

içindeki yanarina

sana söyliorum aşçıbaşı

kadaifin kanarina

kadaifi bagladilar

bir tabaga devlediler

sana soyliorum aşçıbaşı

biri biriden gördiler

dide rûşan dide rûşan (rûşen)

her kulaktan onu duycan

benim kahva sut (süt) kaynadi

elimde fağfur fincân

bahşişimi aldım giderim

hayır dualar iderim

iki gözüm bey efendim

Allah bin bereket versin

Trablusgarblı Ramazan davulcusunun mânilerine dair ses plağı internet kaynağı:

Istituto Centrale per i Beni Sonori ed Audiovisivi (http://www.icbsa.it)

http://opac2.icbsa.it/vufind/Search/Results?lookfor=Dau%C3%B2lgi&type=AllFields&submit=Find

Cultura İtalia, (www.culturaitalia.it),

http://www.internetculturale.it/jmms/iccuviewer/iccu.jsp?id=oai%3A192.168.10.31%3A22%3ARM0200%3AIT-DDS0000051623000000&mode=all&teca=ICBSA

Europana, (www.europeana.eu),

https://www.europeana.eu/en/item/2059218/data_sounds_IT_DDS0000051623000000

banner53
Yorumlar (0)
29
açık
Günün Anketi Tümü
Türkiye Esed rejimiyle diyalog kurmalı mı?