Atatürk'ten seçilmiş belediye başkanına: İstifa ediniz !

Serbest Cumhuriyet Fırkasının kazandığı tek şehir belediyesi Samsun’du. Samsun seçiminde SCF’nin başarılı çıkmasının sebebi ise vali Kazım İnanç Paşanın tarafsız tutumu olmuştu. Hatta SCF kurucularından Ahmet Ağaoğlu Mustafa Kemal’e, “ Paşam, eğer bütün memlekette Samsun valisi gibi kanun tanıyan idare memuru da bulunmazsa artık bizlere ağlamak düşerdi ! eğer her tarafta idare memurları bu kabil insanlar olsaydılar hiç şüphe yoktur, intihapların dörtte üçünü biz kazandırdık” diyecekti.

Atatürk'ten seçilmiş belediye başkanına: İstifa ediniz !

Tarih Dosyası / Dünya Bülteni

1925 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasından sonra Türkiye tek partili bir cumhuriyet dönemini yaşadı. Meclisin işlevsiz hale gelmesi, iktidarın denetlenememesi, ekonomide iyileşmenin olmaması, halkın refah seviyesinin yerinde sayması  gibi sebeplerle 1930’lu yılların başında bir takım yeni arayışlar gündeme geldi. Bunların başında gelen bir muhalefet partisinin kurulmasıydı.        Bu sebeplerin bir sonucu olarak Mustafa Kemal tarafından Ali Fethi Okyar’a Serbest Cumhuriyet Fırkası adıyla bir muhalefet partisi kurduruldu. Tek parti ile idare edilen Türkiye’de bir muhalefet partisinin kuruluşu rotanın demokrasiye çevrildiği şeklinde değerlendirildi.

Serbest Fırkanın kuruluşu haberlerinin gündeme düşmesi ile birlikte konu ile ilgili yorumlar da gelmeye başladı. Cumhuriyet Halk Fırkasının önemli isimlerinden Mahmut Esat Bozkurt, ‘Türkiye’nin idare tarzı cumhuriyettir. Yürüyen hakikat cumhuriyetin icaplarından başka bir şey değildir. Türkiye’de ne şahıs diktatöryası ne de fırka diktatöryası mevzubahis olamaz. Zaman zaman alınan idari ve siyasi tedbirler münhasıran bu rejimi takviye gayesine istihdaf ediyor” diyerek muhalefet partisinin kuruluşunu cumhuriyetin icabı olarak gördüğünü iafade etmekte ve desteklemekteydi.

Serbest Cumhuriyet Fırkasının kuruluşu hazırlıkları sırasında Yalova'da Millet Çiftliğinde. Solda, Ali Fethi Okyar ve eşi Galibe Hanım,Sağda Atatürk ve  kızkardeşi Makbule Hanım

Basının sert tepkisi

Ancak Serbest Cumhuriyet Fırkasının halktan önemli destek görerek kısa sürede iktidara alternatif bir parti konumuna gelmesiyle keskin bir tavır değişikliği yaşandı. Tavır değişikliği tabiî ki öncelikle hükümet üyelerinden ve hükümetin başından gelmeye başladı. İnönü’nün Serbest Fırkaya yönelik eleştirilerinin ardından iktidar yanlısı basın organları Serbest Fırkaya karşı hücuma geçmeye başladılar. İlk tepkiler partinin kuruluşuna temkinli yaklaşan Falih Rıfkı Atay’dan gelmeye başladı. Atay, “ Biz henüz inkılap devrindeyiz..Nezih muhalifliğe gösterilen aşırı hürmet inkılaba karşı hürmetsizlik olur…Halk fırkası daha doğrusu Türk inkılabı susuyor..Bu Bu nasıl şey ? Vakit geçirmeyelim ! İnkılap için çalışalım. Şimdi hüküm süren sessizlik, canlı bir ruhla ürpersin !’

Muhalefet patisine olan destek arttıkça iktidar yanlısı basında partiye yönelik eleştiriler hakaret boyutunu almaya başladı. Gazetelerde Fethi Okyar’ı İzmir’de karşılayan kalabalıklar  “ serseri, komünist lekeli,sabıkalı’ olarak nitelendirilecekti.  Gazetelerde birbiri ardına çıkan haberlerde ülkenin kasa sürüklendiği, cumhuriyet değerlerinin zaafa uğramaya başladığı iddia edilmeye başlandı.

Yeni partiye halktan destek

Basının partiye yönelik eleştirileri arttıkça halkın yeni kurulan partiye desteği de artmaya başladı. Tek parti yönetiminden bunalmış olan halk Fethi Okyar’ın kurduğu partiye tek tek değil mahalle mahalle katılıyor, birçok vilayetten parti örgütünü kurması için Fethi Okyar’a telgraflar çekiliyordu. Nitekim kısa bir süre içinde Fethi Okyar birkaç ili kapsayan yurt gezisine çıkacaktı. Bu geziler halkın Serbest Cumhuriyet Fırkasına olan teveccühün ne kadar yüksek olduğunu ortaya koyarken iktidar mensuplarını ve hükümet yanlısı basını endişelendirmekteydi.

Serbest Fırkanın kuruluşundan yaklaşık bir ay sonra Eylül ayında Türkiye Belediye seçimleri yapılacaktı. Vilayetlerin çoğunda teşkilatını kurmaya fırtsa bulamamış Serbest Cumhuriyet Fırkası buna rağmen seçimlere katılma kararı aldı. Belediye seçimleri Eylül ayından Ekim ortasına kadar sürdü.  Sandık başkanlarının belediye başkanı ya da belediye meclis üyelerinden biri olduğu yani iktidarın ( Cumhuriyet Halk Fırkası ) denetimi altında yapılan bu seçimlerde büyük usulsüzlükler ve buna bağlı olarak da büyük olaylar yaşandı. Örneğin Adana’da seçmen listesinde yer alanların sayısından fazla oy kullanılmasına karşın bu fazlalık vali tarafından geçerli sayılacaktı.

                                    Fethi Beyin, İzmir, Alsancak mitingi

Konya’da Serbest Fırkalıların sandıklara gitmeleri engellenirken vali ve jandarma halkı CHF’ye oy vermeye zorluyordu. Antalya’da yaşananlar da farklı değildi. Oylarını kullanmak için bekleyenlere izin verilmemesi üzerine olaylar yaşanmıştı. Bunun üzerine asker devreye girmiş ve yaralanmalar olmuştu. Olaylar sırasında Serbest Fırka Ocak Başkanı Burhanettin Onat ile birlikte 200 kişi tutuklanmıştı.  İzmir ve İstanbul’da da seçimlerde idarenin baskısı yoğundu. Kaymakamlar oy pusulalarını yırtarken, SCF taraftarları darp ediliyordu.

‘Kazanan idare fırkasıdır,çocuk’

Bu şartlar altında 502 seçim bölgesinde yapılan seçimin sonucunda belediyelerden 31’ini SCF’nin adayları kazanırken geri kalan 471 belediyeyi ise CHF kazanmıştı. Cumhuriyet döneminin ilk çok partili seçiminin galibi Cumhuriyet Halk Fırkası daha doğrusu idareydi. Hasan Rıza Soyak’ın anlatımına göre bunu Mustafa Kemal Atatürk şöyle ifade edecekti: "(...) Bana "Hangi fırka kazanıyor?" diye sormuş; "Tabii bizim fırka Paşam" cevabını vermiştim. O gülmüş: "Hayır efendim. Hiç de öyle değil. Hangi fırkanın kazandığını ben sana söyleyeyim: Kazanan idare fırkasıdır, çocuk! Yani jandarma, polis, nahiye müdürü, kaymakam ve valiler. Bunu bilesin."

Ağustos ayında kurulan ve Eylül ayında ise Belediye seçimlerine katılan Serbest Cumhuriyet Fırkası ülkeyi anarşi ortamına sürüklediği, devlet otoritesinin ve inkılapların zarar gördüğü bahanesi ile 3 ayını doldurmadan yine Atatürk’ün isteği ile Fethi Okyar tarafından feshedildi. Seçimlerde kazandığı belediyelerin başkanları ise ya CHF’ye geçirildi ya da istifa ettirildi.

Bunlardan biri de SCF’nin en büyük başarısı ve kazandığı tek şehir belediyesi olan Samsun’du. Samsun seçiminde SCF’nin başarılı çıkmasının sebebi ise vali Kazım İnanç Paşanın tarafsız tutumu olmuştu. Hatta SCF kurucularından Ahmet Ağaoğlu Mustafa Kemal’e, “ Paşam, eğer bütün memlekette Samsun valisi gibi kanun tanıyan idare memuru da bulunmazsa artık bizlere ağlamak düşerdi ! eğer her tarafta idare memurları bu kabil insanlar olsaydılar hiç şüphe yoktur, intihapların dörtte üçünü biz kazandırdık” diyecekti.

 

Mustafa Kemal: İstifa ediniz

Serbest Fırkanın kapatılmasından sonra Mustafa Kemal Paşa bir yurt gezisine çıkmış ve bu gezi sırasında ziyaret ettiği yerlerden biri de Samsun oldu. SCF’li Belediye Başkanı Boşnakzâde Ahmet Beyin istifasını isteyen ise bizzat Mustafa Kemal Paşaydı. Ahmet Hamdi Başar Samsun’da akşam yemeğinde Mustafa Kemal Paşa ile belediye başkanı arasındaki diyalogu şöyle anlatacaktır:

Gazinin verdiği izahata göre; sonraları Serbest Fırka’nın beklenen işlere giremeyeceği, memlekette irticaın ve inkılap dışı cereyanların bundan istifade edeceği anlaşılmıştır ve Serbest Fırka lağvedilmiştir. Bütün bu izahatı, sofra konuşması şeklinde, ara sıra esprilerle süsleyerek, araya başka bahis karıştırarak veren Gazi, sonunda  Belediye Reisine döndü ve:

 -Şimdi, Reis Beyefendi; zatıaliniz de artık feshedilmiş olan bir fırkanın belediye Reisi olarak vazifenizde devam etmek istemezsiniz değil mi? İstifa ediniz; yeniden intihap yapılsın; belki yine zatıaliniz seçilebilirsiniz, emrini verdi.

 Emir kat’i idi. Belediye Reisine “Emir buyurursunuz” demekten başka söz kalmamıştı. Fakat Reis öyle yapmadı:

 -Paşam; bendeniz Serbest Fırkayı tanımıyorum ve Reisliğe de o fırkanın namzedi olarak seçildiğimi kabul etmiyorum. Bu intisap halkın şahsıma karşı bir itimadı şeklinde tecelli etmiştir. Mesele sırf seçimin serbest olmasından ibarettir. Eğer bu vaziyette istifa edersem halkın bu teveccüh ve itimadına karşı küfranı nimette bulunmuş olurum.. Eğer bendenizin bu işte kalması arzu buyurulmuyorsa, hükümetin elinde kuvvet vardır, Şur’ayı Devlet (Danıştay) vardır, intihabı fesheder. Bendeniz de o zaman halka karşı mahçup vaziyette kalmam.

 Bu beklenmedik cevap Gazi’yi sinirlendirmedi. Deminki kadar sakin bir sesle:

 "Düşündüğünüz doğru… Arzu ettiğiniz gibi olsun." dedi.

 Sofrada mevzu eski hatıralara, günlük meselelere doğru yayılıyor, kadehler biraz daha sık içiliyor. Bu zahiri sükunete rağmen, yakında fırtına kopacağı hissediliyordu. Bunu Reis Bey hissetmiş olmalı ki, biraz sonra, yarın görülecek mühim işleri olduğu bahanesiyle, Gazi’den  müsaade istiyor; ve Buyurunuz emrini alınca  kemâli hürmetle eğilerek sofradan kalkıp gidiyor!...

 Bir iki dakika nefes bile almadan korkarak sustuk. Sonra Gazi’nin sesi gürledi:

 - Vali Paşa hazretleri; Belediye Reisi diye seçtiğimiz bu adamın yaptıklarını gördün mü? her şeyden evvel terbiyesiz. Şehirlerine misafir geliyoruz. İçki ikram ediyoruz içmiyor, sonra da bir Reisi Cumhur sofrasında biz kalkmadan sofradan kalkıp defolup gidiyor. Reisinizin hareketlerini beğendiniz mi?

 Vali Kâzım Paşa’nın haşlanması ve bahsin devamı sabaha kadar sürdü. İki gün sonra, Dahiliye Vekaleti namına seyahate iştirak eden mülkiye müfettişi Necati Bey bazı sebeplerle Vali’ye işten el çektiriyor. Bittabi Belediye seçiminin de feshi ve yenilenmesi de kararlaştırılmış olunuyor.’

Ahmet Beyin bu şekilde belediye başkanlığı görevinden alınmasıyla SCF’nin son izi de silinmiş oldu.  

 

Kaynaklar:

Fethi Okyar’ın Anıları, Osman Okyar-Mehmet Seyitdanlıoğlu

Çetin Yetkin,SCF Olayı,Serbest Cumhuriyet Fırkası

Abdulhamit Avşar, Bir Partinin kapanmasında Basının Rolü, Serbest Cumhuriyet Fırkası

Ahmet Ağaoğlu Serbest Fırka Hatıraları

Ahmet Hamdi Başar Atatürk’le Üç ay ve 1930 Sonrası Türkiye

Güncelleme Tarihi: 19 Mart 2018, 19:46
banner53
YORUM EKLE

banner39