banner15

Fethi Bey'in Atatürk'e şartı neydi ?

Fethi Bey, Cumhurbaşkanı Atatürk'ün parti kurma teklifini kabul etti. Ancak bazı şartları vardı: Atatürk cumhurbaşkanı olarak partiler karşısında tarafsız olmalıydı ve bu tarafsızlığını da kamuoyuna açıklamalıydı. Kısacası Fethi Bey yazılı bir güvence istiyordu.

Fethi Bey'in Atatürk'e şartı neydi ?

Tarih Dosyası/ Dünya Bülteni

Cumhuriyet Halk Partisi hükümeti 1925 yılında meclisteki muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kapattığında Türkiye tek partili bir döneme geçiş yapıyordu. CHF muhalefetsiz bir ortamda ülkeyi yönetmeye başlamıştı. Muhalefete izin verilmeyen bu yapıda halkın isteklerinin, sıkıntılarının meclise aktarılması ve hükümetin denetlenmesi neredeyse imkansız hale gelmişti. Meclise gelen yasa tasarıları üzerinde artık milletvekilleri konuşmaz olmuşlardı. Görünürde bir meclis vardı fakat işlevsizdi. Bu durum İnönü hükümetini rahat ettirmekteydi, fakat halk rahat değildi. İktidar partisinin ülke yönetiminde başarısız olduğu da toplumda genel bir kabuldü.

CHF’nin tek başına ve muhalefete izin vermeden yönettiği beş yılın sonunda ekonomik anlamda gözle görülür bir kalkınma da gerçekleşmemişti. Ayrıca 1929 yılında dünya tarihinin o zamana kadarki en büyük ekonomik krizi yaşanmıştı. Kötü bir ekonomiye sahip Türkiye bu krizin de etkisiyle daha da zor günler yaşamaya başlamıştı.

Ülke içinde ve dışında şartlar bu şekilde iken 1930 yılının temmuz ayında Cumhurbaşkanı Atatürk, yıllık

 
Cumhurbaşkanı Atatürk ve SCF lideri Fethi Okyar  

iznini geçirmek için Türkiye’ye gelmiş olan Paris Büyükelçisi Fethi Okyar ile Yalova’da yeni bir girişimi başlatacak görüşme yapıyordu.Atatürk, Fethi Bey’e “Bugünkü manzaramız aşağı yukarı bir ‘dictature’ manzarasıdır. Vakıa bir meclis vardır. Fakat dahilde ve hariçte bize ‘dictature’ nazarıyla bakıyorlar” diyecek ve tek partili yönetimden muhalefetin olduğu bir yapıya geçilmesinin gerekliliğini ifade edecekti. Atatürk bu ifadelerle tek partili yönetimin doğru bir yönetim tarzı olmadığını dile getiriyor ayrıca Fethi Bey’in İnönü hükümeti ile ilgili düşüncelerinin ne olduğunu öğrenmek istiyordu. Çünkü alacağı cevap karşısında ona bir teklifte bulunacaktı. Fethi Bey de farklı düşünmüyordu. Gelişmenin, kalkınmanın sağlanabilmesi için özgür bir ortamın olması gerektiğini dile getiren Fethi Bey Avrupa demokrasilerini örnek gösteriyordu.

İkili arasındaki görüşmeler birkaç gün sürdükten sonra Atatürk, Fethi Bey’e teklifini şu cümlelerle yaptı: ‘Ben bunun çaresini buldum. Memlekette muhalif bir fırka kurmak lazımdır. Böyle bir fırka vücuda gelirse Mecliste münakaşa daha serbest olur. Mesela siz böyle bir fırkanın başına geçerseniz, bildiklerinizi serbeste mecliste söylerseniz, bu suretle tatbikatta görülen birçok hataların önü alınmış olur.’

Atatürk bu şekilde Fethi Bey’e yeni bir parti kurarak CHF karşısında muhalefet görevi teklif etmişti. Ancak Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve yöneticilerinin başına gelenlerin üzerinden çok zaman geçmemişti. CHF karşısında parti kurmak, yerleşmiş iktidar  düzenine  karşı ve özellikle İnönü’ye karşı muhalefet bayrağı açmak olacaktı. Bu yüzden bu konuda gönüllü değildi. Fethi Bey, Atatürk’e “kuvvet ile idareye alışmış olanlar serbest münakaşa ve ikna yoluyla hükümeti idarede zorluk çekerler” diyerek İnönü’nün karşısına geçemeyeceğini açıkça ifade etmişti.

Fakat Atatürk ısrarlıydı. CHF karşısında bir muhalefet partisi kurulmasını istiyordu ve Fethi Bey’i ikna etmeliydi. Atatürk’ün ısrarları sonuç verdi. Fethi Bey parti kurma teklifini kabul etti. Ancak bazı şartları vardı: Atatürk cumhurbaşkanı olarak partiler karşısında tarafsız olmalıydı ve bu tarafsızlığını da kamuoyuna açıklamalıydı. Kısacası Fethi Bey yazılı bir güvence istiyordu.  Bu güvenceyle İnönü ve hükümetine karşı kendini koruma altına alacaktı.

Cumhurbaşkanı Atatürk bu şartı kabul etti. Peki bu nasıl gerçekleşecekti?  Bunun için de bir formül bulundu. Fethi Bey Cumhurbaşkanı Atatürk’e mektup yazarak bir parti kurmak için izin isteyecekti. Atatürk de Cumhurbaşkanı sıfatı ile ona cevap verecek ve partiler arasında tarafsız bir konumda olduğunu kamuoyuna açıklayacaktı. Bu anlaşmanın ardından Fethi Bey Cumhurbaşkanı Atatürk’e hitaben yeni bir parti kurmak için izin istediğini belirten bir mektup yolladı. Birkaç gün sonra ise gazetelerde Atatürk’ün Cumhurbaşkanı olarak verdiği cevabi mektubu gazetelerde yayınlandı. Atatürk “Reisi Cumhur bulunduğum müddetçe Reisicumhurluğun üzerime verdiği yüksek ve kanuni vazifeleri, hükümette olan ve olmayan fırkalar karşı adil şekilde ve tarafsız yapacağıma ve laik cumhuriyet esası dahilinde fırkanızın her nevi siyasi faaliyet ve cereyanlarının bir engele uğramayacağına inanabilirsiniz” diyerek Fethi Bey’e partiler karşısında tarafsız kalacağına kamuoyu önünde söz verdi.

 
  

Bu gelişmelerin ardından 12 Ağustos 1930 tarihinde cumhuriyet döneminin ikinci muhalefet partisi Serbest Cumhuriyet Fırkası resmen kurulmuş oldu. Partinin kuruluşu ülkede büyük bir sevinç ile karşılandı. İlk günlerde CHF de muhalefet partisinin kuruluşundan memnuniyet duyduğunu ifade ediyor, demokrasilerde farklı siyasi partilerin bulunmasının bir gereklilik olduğunu açıklıyordu. Ancak

 
  

halkın “teker teker değil kitleler halinde”  yeni kurulan partiye katılması kısa sürede dönemin yöneticilerini ürkütmeye başladı. CHF yöneticileri muhalefet partisinin cumhuriyeti, laikliği tehlikeye attığını iddia etmeye başladılar ve Serbest Fırka’ya karşı hücuma geçtiler. Doğrusu tehlike altına giren bir şeyler vardı ancak bu cumhuriyet değil CHF iktidarı idi. Serbest Fırka’ya halktan gelen destek Serbest Fırka’nın sonunu getirirken bir yandan da  iktidar muhlaefet ilişkilerinin gerginleştiriyordu.Tüm bu gelişmelerin sonunda Cumhurbaşkanı Atatürk de 'Cumhuriyet'in tarafında olduğunu, tarafsız olmadığını açıkladığında  SCF için artk herşey bitmişti. Atatürk’ün ısrar ve telkinleri ile kurulan SCF, yine Atatürk tarafından yapılan kapatın telkinleri üzerine yüz gününü bile doldurmadan kendini feshetmek zorunda kaldı.

Kaynaklar : Çetin yetkin,SCF Olayı

Abdulhamit Avşar, Serbest Cumhuriyet Fırkası

Mete Tunçay,Türkiye Cumhuriyetinde Tek Parti Yönetiminin Kurulması

Güncelleme Tarihi: 15 Mart 2018, 14:45
YORUM EKLE
YORUMLAR
söz
söz - 7 yıl Önce

sözler ve baskılar...

banner39

banner36

banner37

banner35