Metre sistemine geçen ilk ülkelerden biri Osmanlıydı

25 Mayıs 1875’te Paris’te evrensel birliği sağlamak amacıyla düzenlenen Metre Konvansiyonunun kurucu üyelerinden biri de Osmanlı devleti idi.

Metre sistemine geçen ilk ülkelerden biri Osmanlıydı

 Tarih Dosyası/ Dünya Bülteni

İnsanoğlu geçmişten günümüze birbirinden farklı ölçü ve tartı birimleri kullandı. Avrupa ülkelerinde yard, inç,aunesin vb. onlarca ölçü tartı birimleri kullanırken Osmanlı topraklarında  okka,arşın vb. birimler kullanılıyordu. Bu ölçü ve tartı birimleri ülke içinde bölgeler arasında bile birbiriden farklılıklar gösterebiliyordu. Örneğin İstanbul’daki bir okkanın ağırlığı ile Şam’dakinin ağırlığında farklılıklar mevcuttu. Fransa’daki ağırlık ölçülerinden olan aunesi’nin Fransa topraklarında 18 farklı kullanımı vardı.

Farklı  coğrafyalarda, farklı toplumlarda yüzyıllar içerisinde kullana gelen ölçü tartı birimleri toplumların kültürlerinin birer parçasıydılar aynı zamanda. Toplum hayatının içinde her an kendine yer bulan ölçü tartı birimleri deyimlerde atasözlerinde  bolca kullanıldılar.

Özelde Osmanlı devletine baktığımızda Osmanlı topraklarında uzunluk ölçüsü olarak Arşın kullanılmaktaydı. İki tür arşın vardı. Mimar arşını mimari işlerde yer ölçüsüydü ve 75,5 santimetre idi. Diğeri ise çarşı arşını idi ve bu da 68 santimetre idi. Kumaş elde tutulup dirseğe dolandırılarak ölçülürdü. Çünkü genellikle el ile dirsek arası bir zra idi. İpekli kumaşlar satılırken ise pahalı görülmemesi için arşın yerine Endaze kullanılırdı ve bu da 65,25 santimetre idi. Toplum kültürünün içinde yaşayan bu ölçü birimleri halk dilinde deyimlerde de kullanılmıştı. Örneğin “Ben Haleb’de iken şu kadar arşın atlardım” diye bol keseden atan birine “Haleb ordaysa, arşın burada” denirdi. Bir halk türküsünde ise,  sevdiğinin belinin ince olduğunu anlatmak için “Ölçelim de o güzelin ince belini, Bir gümüş endâze ile” mısraları kullanılmıştı.

Okka

Ağırlık ölçüsü ise Dirhem’di. Küçük ve hassas şeyleri ölçmek için kullanılırdı. Dirhem bir okkanın dört yüzde biri idi. 3,148 grama tekabül ederdi. Bir dirhem,70 arpa ağırlığında idi ve 14 kırat idi. Süsünde hiçbir şeyi ihmal etmeyenler için “iki dirhem bir çekirdek” tabiri kullanılırdı. 1,5 dirhem bir miskale tekabül ederdi. 400 dirhem ise 1 okka idi. 1 okkanın ağırlığı yaklaşık 1282 gramdı. 6 okka 1 batman,44 okka 1 kantar,4 kantar da 1 çeki gelirdi. Çeki ise yaklaşık 250 kilogram idi.

Mesafe ölçüsü olarak merhale,fersah, berid gibi birimler kullanılırdı. Bir konaklık yani bir günde düz yolda yaya olarak gidilebilecek mesafeye merhale denirdi. Bir merhale 6 fersah idi. Bir fersah ise üç mil ederdi. Bir mil ise 400 zra idi. Bir zra ise her biri iki 2 santim olan 24 parmak uzunluğudur. Böylece  1 zra,48 cm,1 mil,1920 metre,1 fersah ise 5760 metreye tekabül ederdi. 1 merhale,34,560 km eder. Bir de berid vardı. 4 fersah uzunluğundaydı. Karşılaştırma yapıldığı zamanlar da fersah fersah ileri tabiri kullanılırdı.

Toplumlar arası ilişkilerin sıklaştığı 18.yüzyıla gelindiğinde  başta Fransa olmak üzere birçok ülke ölçü ve tartı birimlerindeki karmaşayı ortadan kaldırmak ve bu konuda birliği sağlamaya yönelik çalışmalar içine girdiler. Bu konudaki ilk ciddi adım 1790 yılında Fransız ihtilali sonrasında Fransız Ulusal Meclisi tarafından atıldı. Fransız Bilimler Akademisi bu konuda bir çalışma içerisine girdi. Mart 1790’da Paris’te toplanan Bilimler Akademisi'nin, Dunkirk-Barcelona üzerinden geçen meridyenin 1/40.000.000'ini yeni referans uzunluk olarak kabul ederek bunun üzerinden ölçü birimi oluşturdu. Birimin adı da Yunanca Metron’dan alınan Metre olarak kabul edildi. 100 santimetre uzunluğunda olan bu metre sistemi 1795 yılında Fransa hükümeti tarafından kabul edildi. Ardından da 1799 yılında Fransa’da hazırlanan prototip Fransız ulusal arşivine kaldırıldı ve arşiv metre olarak adlandırıldı.

1837 yılında Fransa’da kabul edilen Ölçü ve Ağırlıklar kanunu ile uzunluk ölçüleri için metrenin tek geçerli birim olduğu açıklandı. Bu tarihten itibaren ise birçok metre prototipi yapılarak dünya ülkelerine dağıtıldı.

1869 yılına gelindiğinde ise Avrupa’da 12 ülke metrik sistemi kabul etti. Hatta birkaç Fransız üye ve diğer temsilcilerden oluşan CIM (Commission Internationale de Metre) adıyla bir de komisyon kuruldu. Bu komisyonun görevi metrenin yanı sıra kütle birimine de bir standart getirmekti.

Osmanlı devleti de Avrupa’daki bu gelişmeleri yakından takip etmekteydi. Nitekim Avrupa ülkeleri ile aynı zamanda Osmanlı devleti de metrik sistemi kabul etti. Sultan Abdülaziz döneminde  20 Cemaziyelahir 1286 (1869) tarihli bir hatt-ı humayun ve kanunnameyle uzunluk ölçü birimi olarak metrik sisteme geçildi. Eski ölçülere uygun bir adlandırmayla metre için “zira-ı a’şarî” deyimi kullanıldı. Bu değişiklikle birlikte, arazi ölçü birimi olarak “ar”,hacim ölçüsü olarak öşr-i ziya küp” yani ‘desimetre küp’, birim karşılığı olarak litre, ağırlık ölçüsü olarak da “dirhem-i aşarî” ya da ‘gram’ kabul edildi. Kanunun 2.ve 7.maddesinde, kullanılacak metre cinsinden bütün ölçülere örnek olmak üzere platinden bir “zira-ı a’şarî” ve bir kilo ağırlığına eşit bir “vukıyye-i aşariyye” imal ettirilip Hazine-i Hümayun’da saklanması emrediliyordu. Ayrıca yasanın resmi işlemlerde Mart 1287′den (1870) itibaren geçerli olacağı, halkın Mart 1290′a (1873) kadar eski ve yeni ölçüleri birlikte kullanabileceği, bu tarihten sonra eski ölçülerin bütünüyle yasaklanacağı da belirtiliyordu.

Sultan Abdülaziz Avrupa ülkelerinin oluşturmaya çalıştığı ölçme standartlarına özel önem vermişti. 25 Mayıs 1875’te Paris’te evrensel birliği sağlamak amacıyla düzenlenen Metre Konvansiyonunun kurucu üyelerinden biri de Osmanlı devleti idi.  Bu toplantıda Osmanlı devletini Paris Büyükelçiliğinde Askeri Ataşe olarak görev yapan Miralay Hüsnü Bey temsil etti.

Sultan Abdülaziz metrik sisteme geçişe özel önem vermişti ancak onun döneminde bu gerçekleşmedi. Metrik sisteme geçiş Sultan II.Abdülhamid’in 1881 tarihli kanunnamesi ile geçilebildi ve metrik ağırlıklara 1883 tarihinden itibaren damga vurulmaya başlandı. Bütün bunlara rağmen 1895 yılında tekrar eski ölçülere dönüldü ve bir süre daha dirhem kullanılmaya başlandı. Metrik sisteme son ve kesin geçiş ise cumhuriyet döneminde 1931 yılında çıkarılan Ölçü kanunu ile geçildi.

 

Kaynaklar: Ekrem Buğra Ekinci,Halep Orda ise,Arşın Burda,Cengiz Kelek,Okka,TDV Eyüp Bilgiç,Ulusal ve Uluslar arası Metroloji Sistemi

Güncelleme Tarihi: 19 Mart 2018, 20:49
banner53
YORUM EKLE

banner39