Çok yönlü proje: Hicaz Demiryolu

1 Eylül 1900'de yapılan resmi bir törenle fiilen açılan Hicaz demiryolu kısa ömrüne rağmen, önemli askerî, siyasî, ekonomik ve toplumsal sonuçlar meydana getirdi

Çok yönlü proje: Hicaz Demiryolu

Raif Hatipoğlu-Dünya Bülteni / Tarih Servisi

Büyük bir rüyanın gerçeklemesi anlamına gelen Hicaz Demiryolu Projesi hiç şüphesiz Osmanlı Devleti'ne ve İslam Alemine büyük katkılar sağlamıştır. Hicaz demiryolu yalnızca İstanbul-Medine arasında yapılacak seyahatleri kısa süreye indirmekle kalmamış, aynı zamanda Arap topraklarında çıkabilecek her türlü isyanın kısa yoldan bastırılması imkanını sağlamıştır. Bununla beraber ticari ve kültürel ilişkilerinde hızlanmasına vesile olan proje, bugün tekrar hayata geçirilirse Türkiye ile Arap Dünyasının dostane ilişkilerini güçlendireceği bir gerçektir.

19. yüzyılın ikinci yarısındaki siyasi ve askeri gelişmeler, Osmanlı Devleti'ni, öncelikle Rumeli'de kapsamlı bir demiryolu ağı kurmaya sevkemişti. 1870 yılında başlayan ve 1888 yılında tamamlanan kısımları ile 1279 km uzunluğundaki Rumeli demiryolları projesi, Paris, Viyana ve Berlin gibi Batı başkentlerini İstanbul'a bağladı. İstanbul, Tarih boyunca hep yolculukların başlangıç ve bitiş noktası olmuştur; Batı için sihirli bir dünya, Doğu için ise ulaşılması güç bir hayaldi.

İşte bu iki dünyayı birbirine bağlamak ve bütün semavi dinlerin beşiği olan kutsal topraklara, Mekke, Medine ve Kudüs'e ulaşmayı kolaylaştırmak amacıyla bütün bu bölgeyi kuşatacak bir demiryolu projesi İstanbul'da güç kazanmaya başladı. Bu proje aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin bu topraklarda hem askeri hem de siyasi otoritesini güçlendirecekti.

1872'de tanınmış Alman mühendisi Wilhelm Von Pressel, Osmanlı Asyası'na yönelik bir demiryolu projesi teklifinde bulundu. 1878'de ise bir İngiliz Elphinstone Dalrmple başka bir teklifde bulundu. Bu tarihlerde Hicaz bölgesi dediğimiz yerlerde iç karışıklıklar ve düzensizlikler mevcuttu. Hükümete sürekli oralarda bulunan yetkili devlet adamlarından ciddi önlemlerin alınması gerektiğini bunun sonucu olarak demiryorlu inşasının zaruri bir hal aldığından bahsediyorlardı.

Hicaz demiryolu projesi İslam Dünyasında coşku ile karşılanmıştı. Osmanlı, Hindistan İran ve Arap basınında aylarca en ağırlıklı konu Hicaz Demiryolu olmuştu. İstanbul'da yayınlanan Sabah gazetesi, demiryolundan kutsal hat ve halifenin en muhteşem eseri olarak bahsediyordu. Demiryolunun maliyeti 4 milyon lira olarak hesaplanmıştı. Bu rakam devlet bütçesinin neredeyse %20'sine tekabül ediyordu. Bunun hepsini ödemek imkansız gibi görünüyordu. Başta Padişah olmak üzere onun devlet erkanı ve üst düzey yetkililer önde gelenler, bürokratlar, askerler ve devletin çeşitli kademesindeki memurlar bu proje için bağışlarda bulundular. Bununla beraber Osmanlı Halkı'da bu projeyi oldukça tutmuş ve çocuğundan, gencine, anneden babaya bir sürü insan bu demiryoluna bağış yaptılar.

Fas, Tunus, Cezayir, Rusya, Çin, Singapur, Hollanda, Güney Afrika, Ümit Burnu, Cava, Sudan, Pretorya, Bosna- Hersek, Üsküp, Filibe, Köstence, Kıbrıs, Viyana, İngiltere, Almanya ve Amerika'daki Müslümanlar Hicaz Demiryolu'nun yapımı için bağışta bulundular. Hatta Müslümanların dışında, Almanlar, Yahudiler ve birçok Hıristiyan bile bağışta bulundu. Fas Emiri, İran Şahı ve Buhara Emiri gibi devlet idarecilerinden de yardımlar geldi.

Netice itibariyle II. Abdülhamit devlet adamları ile yapmış olduğu istişareler neticesinde 2 Mayıs 1900 tarihinde yayımladığı bir irade ile demiryolu inşasının başlamasını emrediyordu. Bu proje Almanlara verilmişti. 1 Eylül 1900'de yapılan resmi bir törenle inşaat fiilen başlamış oldu. İlk aşamada Şam'dan Mekke'ye ulaşması planlanan demiryolunun, ileride Akabe'ye ve Cidde'ye bağlanması hatta Yemen'e oradan da Kızıldeniz'in kıyısındaki Hudeyde'ye kadar götürülmesi düşünülüyordu.

Demiryolu yapımına ilk olarak Şam-Der'a arasında başlandı. 1903'te Amman'a, 1904'te Maan'a ulaşıldı. Maan'dan Akabe körfezine bir şube hattı yapılarak Kızıldeniz'e çıkılmak istendi ise de İngilizlerin karşı çıkmaları sonucu gerçekleştirilemedi. Daha önce yapım imtiyazı bir İngiliz şirketine verilmiş olan Hayfa Demiryolu, inşaat malzemeleri ile birlikte satın alınarak, 1905'te tamamlandı ve Der'a, Yermuk vadisinden Hayfa'ya bağlandı. Böylelikle Hicaz Demiryolu Akdeniz'e ulaşmış oldu. O zamana kadar tarihi Akka şehrinin yanı başında küçük bir kasaba konumunda olan Hayfa, Hicaz demiryolunun ve limanının yapımı ile bir anda gelişti ve bugün bölgenin önemli bir ulaşım merkezi haline geldi.

Demiryolu'nun Maan'a varmasından sonra inşaat ile işletme işleri birbirinden ayrılarak bir işletme idaresi kuruldu ve demiryolunda ilk defa olarak 1 Eylül 1905 yılında yolcu ve eşya taşınmaya başlandı. Aynı sene Mudevvera'ya ve 1 Eylül 1906 tarihinde de Medâyin-i Sâlih'e ulaşıldı. Bu noktadan sonraki inşaatın tamamı Müslüman mühendis, teknisyen ve işçiler tarafından gerçekleştirildi. el-Ûlâ'ya 1907'de ve nihayet Medine'ye 31 Ağustos 1908'de varıldı. O tarihe kadar toplam 1464 km'yi bulan Hicaz Demiryolu, Sultan Abdülhamit'in tahta çıkışının 33. yıldönümü olan 1 Eylül 1908 tarihinde yapılan resmî bir törenle bütünüyle işletmeye açıldı. Hicaz Demiryolu, I. Dünya Savaşı'na kadar yoğun bir şekilde kullanıldı.

II. Abdülhamid'in tahtan indirilmesine kadar "Hamidiye Hicaz Demiryolu" olarak anılan ve 18 Ocak 1909'dan itibaren sadece "Hicaz Demiryolu" olarak bilinen hat 1918'de 1900 km'yi aşmıştır. Medine komutanı Fahreddin Paşa'nın Mondros Mütarekesi'nin 16. maddesi gereğince 7 Ocak 1919'da imzaladığı şartname gereği Medine'yi teslim ve tahliye etmesi ile birlikte Hicaz Demiryolu üzerindeki Osmanlı hakimiyeti kalkmıştır. Medine'de bulunan Mukaddes Emanetler, Fahreddin Paşa'nin üstün çabalarıyla Hicaz Demiryolu hattı sayesinde İstanbul'a taşınabilmiştir.

Hicaz Demiryolu, kısa ömrüne rağmen, önemli askerî, siyasî, ekonomik ve toplumsal sonuçlar meydana getirdi. Yabancı sermaye tarafından yapılan demiryollarında istihdam edilmeyen Mühendislik Mektebi mezunu pek çok Türk mühendisinin de ilk tecrübe ve yetişme yeri oldu. Cumhuriyet Demiryolları'nın yapımı aşamasında gerekli olacak bilgi, beceri ve tecrübe birikiminin temeli Hicaz Demiryolu ile sağlandı ve azımsanmayacak kadar çok teknik eleman yetişti. Osmanlı Devleti'nin o bölgeyle haberleşmesini de kolaylaştıran Hicaz Demiryolu, Hacca gitmek isteyen Müslümanlarında işini oldukça kolaylaştırmış ve büyük sonuçlar doğurmuştur.

Hicaz Demiryolu, meydana getirdiği maddi sonuçların yanısıra, insanlarımızın ortak bir hedef ve ideal etrafında yardımlaşma ve dayanışma bilincinin oluşmasına da önemli bir katkı sağlamıştır.

 Kaynak: HÜLAGÜ, Metin, "Bir Umudun İnşası Hicaz Demiryolu"  Yitik Hazine Yay.

Güncelleme Tarihi: 12 Kasım 2010, 17:45
YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER